सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 224, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २१७ ) धर्मद्रव्यप्रतिनिध्यर्थलोपनप्रायश्चित्तसत्रदेयवह्निविचारः । सप्त- मे प्रत्यक्षवचनातिदेशेषु नामलिङ्गातिदेशविचारः । अष्टमे स्पष्टास्पष्टप्रबललिङ्गातिदेशापवादविचारः । नवमे ऊहविचा- रारम्भसामोहमन्त्रोहतत्प्रसंगागतविचारः ॥ दशमे बाधहेतुद्वा- रलोप-विस्तारबाधकारणकार्यैकत्वग्रहादिसामप्रकीर्ण-नञर्थवि- चारः । एकादशे तन्त्रोपोद्घाततन्त्रावापतन्त्रप्रपञ्चनावापप्रपञ्च- नचिन्तनानि । द्वादशे प्रसंगतन्त्रनिर्णयसमुच्चयविकल्पवि- चारः ॥ २ ॥ प्रथमाध्यायमें विधि अर्थवाद मन्त्रस्मृति नामधेय और शब्दका प्रामाण्य वर्णन किया है । द्वितीयमें कर्मभेद उपोद्घातप्रमाण और अपवादप्रयोग है । तृतीयमे श्रुति- लिंगादिविरोध, प्रतिपत्तिकर्म, अनारभ्याधीत और बहुप्रधानोपकारक प्रयाजादि याजमानचिन्तन है । चतुर्थमें प्रधानप्रयोजकत्व, अप्रधानप्रयोजकत्व, जुहू ओर पर्ण- तादिफल राजसूयगतजघन्याङ्ग अक्षद्यूतादिचिन्ता है । पञ्चममें श्रुत्यादिक्रम तद्देशोप- वृद्धि जबर्द्धन प्राबल्य दोर्बल्यका विचार है । षष्ठमें अधिकारी और उसका धर्म द्रव्य प्रतिनिधि ओर अर्थलोपप्रायश्चित्त सत्रदेयवह्निविचार है । सप्तममें प्रत्यक्षवचन अतिदेशमें नामलिङ्गका अतिदेशविचार है । अष्टमम स्पष्ट अस्पष्ट प्रवल लिङ्गका अतिदेश अपवादका विचार है, नवममें ऊहाविचारारम्भ सामोह मन्त्रोह तथा तत्प्र- संगप्राप्तका विचार है दशममें वाधहेतुद्वारलोपविस्तार वाधकारणकार्य एकत्वग्रहादि- साम प्रकीर्णन नञर्थविचार है । एकादशमें तन्त्र उपोद्घाततन्त्र आवापतन्त्र प्रपञ्चन नावापप्रपञ्चन विचार है । द्वादशाध्यायमें प्रसङ्गतन्त्र निर्णय समुच्चय विचार ओर विकल्प विचार किया है ॥ २ ॥ तत्र 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इति प्रथममधिकरणं पूर्वमीमांसार- म्भोपपादनपरम् ॥ अधिकरणञ्च पञ्चावयवमाचक्षते परीक्षकाः । ते च पञ्चावयवा विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्तसङ्गतिरूपा ॥ तत्राचार्यमतानुसारेणाधिकरणं निरूप्यते । 'स्वाध्यायोऽध्ये- तव्यः' इत्येतद्वाक्यं विषय ॥ ३ ॥ अथातो धर्म्मजिज्ञासा यह प्रथमाधिकरण पूर्वमीमांसाका आरम्भपरक है और विषय १, संशय २, पूर्वपक्ष ३, सिद्धान्त ४, सङ्गतिरूप पञ्चावयव अधिकरण है । प्रथम