भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 225, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 225

( २१८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय- कुमारिलमतके अनुसार अधिकरणार्थका विचार करते हैं- (स्वाध्यायेति) अध्या- यका अर्थ वेद है स्वकीय अध्याय स्वाध्याय है यहां स्वत्व विवक्षित है तथा च “वेदानधीत्य वेदौ वेत्यादि” मनुवचनसे यद्यपि वेदचतुष्टयका अध्ययन प्रतीत होता है तथापि “शाखाखण्डं सविज्ञेय इत्यादि” वचनोंसे शाखान्तरका अध्ययन निषिद्ध होनेके कारण स्वकीय वेदमें स्वशाखामात्रका अध्ययन और वेदान्तरका यथावकाश अध्ययनका कर्तव्यबोधक उक्त वाक्यविषय है ॥ ३ ॥ चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यारभ्यान्वाहार्ये च दर्शनादित्येत- दन्तं जैमिनीयं धर्मशास्त्रमनारभ्यमारभ्यं वेति सन्देहः ॥ ४ ॥ मीमांसाशास्त्र आरम्भणीय है, या नहीं ? इस प्रकार संशय है ॥ ४ ॥ अध्ययनविधेरदृष्टार्थदृष्टार्थत्वाभ्या तत्रानारभ्यमिति पूर्वः पक्ष । अध्ययनविधेरर्थावबोधलक्षकदृष्टफलकत्वानुपपत्ते- रर्थावबोधार्थमध्ययनविधिरिति वदन् वादी प्रष्टव्य किमत्य- न्तमप्राप्तमध्ययनं विधीयते किंवा पाक्षिकमवघातवन्नियम्यत इति ॥ न तावदाद्य , विवादपदं वेदाध्ययनमर्थावबोधहेतुः अध्ययनत्वाद्भारताध्ययनवदित्यनुमानेन विध्यनपेक्षतया प्राप्त- त्वात् ॥ अस्तु तर्हि द्वितीय यथा नखविदलादिना तण्डुल- निष्पत्तिसम्भवात् अवघातनिष्पन्नैरेव तण्डुलै पिष्टपुरोडाशा- दिकरणे अवान्तरापूर्वद्वारा दर्शपूर्णमासौ परमापूर्वमुत्पादयत- नापरथा अतः अपूर्वमवघातस्य नियमहेतु प्रकृते लिखित- पाठजन्येनाध्ययनजन्येन वार्थविबोधेन क्रत्वनुष्ठानसिद्धेरध्यय- नस्य नियमहेतुर्नास्त्येव । तस्मादर्थावबोधहेतुविचारशास्त्रस्य वैधत्वं नास्तीति । तर्हि श्रूयमाणस्य विधे का गतिरिति चेत् स्वर्गफलकोऽक्षरग्रहणमात्रविधिरिति भवान् परितुष्यतु ॥ ५ ॥ अध्ययनविधि अदृष्टार्थ हो, या दृष्टार्थपर हो, उभयथापि विचारशास्त्रका आरम्भ न करना चाहिये यह पूर्वपक्ष है अध्ययनविधि अर्थावबोधनरूप दृष्टफलक नहीं हो सकता अतः अर्थावबोधनार्थ अध्ययनविधि है ऐसे कहनेवाले वादीसे पूछना चाहिये अत्यन्त अप्राप्त अध्ययनका विधान करता है व्रीहीन् अवहन्ति इतिवत पक्षमें प्राप्तको नियम