सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 228, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २२१ ) 'अर्थी समर्थो विद्वानधिक्रियते' इति न्यायेन दर्शपूर्णमासादि- विषयावबोधमवेक्षमाणा तत्त्वबोधे स्वाध्यायं विनियुञ्जते । अध्ययनविधिश्च लिखितपाठादिव्यावृत्त्या अध्ययनसंस्कृतत्वं स्वाध्यायस्यावगमयति । तथाच यथा दर्शपूर्णमासादिजन्यं परमापूर्वम् अवघातादिजन्यस्यावान्तरापूर्वस्य कल्पकं तथा समस्तक्रतुजन्यमपूर्वजातं क्रतुज्ञानसाधनाध्ययननियमजन्यम- पूर्वं कल्पयिष्यति नियमादृष्टानिष्ठौ विधिश्रवणवैफल्यमापद्येत। न च विश्वजिद्न्यायेन फलकल्पनावकल्प्यते अर्थावबोधे दृष्टे फले सति फलान्तरकल्पनाया अयोगात् ॥ ९ ॥ अर्थी समर्थ और विद्वान् अधिकारी होता हे ऐसा नियम हे दर्शपूर्णमासादि-वि- षयनिर्णयाभिलाषी तत्त्वबोधमें स्वाध्यायविधिको विनियोग करते हैं अध्ययनविधि लिखितपाठको व्यावृत्ति करक अध्ययन सहकृतत्व बोधन करता है यथा दर्शपूर्ण- मासादिजन्यपरमापूर्व अवघातादिजन्य अवान्तर अपूर्वको कल्पना करता है तथा समस्त क्रतुजन्य अपूर्वजाति क्रतुज्ञानसाधन अध्ययननियमजन्य अपूर्वको कल्पना करेगा नियमजन्य अपूर्वको न मानो तो विधिही व्यर्थ हो जायगा विश्वजिद्न्यायसे स्वर्गफल- कल्पना अयुक्त है क्योंकि अर्थावबोधरूप दृष्टफल सम्भव हो तो अदृष्टफलकल्पना अन्याय है ॥ ९ ॥ तदुक्तम्-“लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टफलकल्पना । विधेस्तु नियमार्थत्वान्नानर्थक्यं भविष्यति ॥ "इति ॥ १० ॥ दृष्टफल प्राप्त हो तो अदृष्टकल्पना नही होती है अध्ययनविधिकी नियमार्थता सम्भव होनेसे वैयर्थ्य नहीं ॥ १० ॥ ननु वेदमात्राध्यायिनोऽर्थावबोधानुदयेऽपि साङ्गवेदाध्यायिन पुरुषस्यार्थावबोधसम्भवात् । विचारशास्त्रस्य वैफल्यमिति चेत्तदसमञ्जसम्, बोधमात्रसम्भवेऽपि निर्णयस्य विचाराधीन- त्वात् । तद्यथा, अक्ता शर्करा उपदधातीत्यत्र घृतेनैव न तैलादिनेत्यर्थनिर्णयो व्याकरणेन निगमेन निरुक्तेन वा न लभ्यते,