सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 229, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( २२२ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय-
विचारशास्त्रेण तु 'तेजो वै घृतम्' इति वाक्यशेषवशादर्थनि- र्णयो लभ्यते । तस्माद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम् ॥ ११ ॥ यदि कहो केवलवेद्मात्राध्ययन करनेवालोंको अर्थ बोध न होनेपरभी सांगवेदा- ध्ययन करनेवालोंको अर्थबोध अवश्य हो जायगा अतः विचारशास्त्र व्यर्थ है ऐसा कथन अयुक्त है क्योंकि अर्थबोध होनेपरभी विचारशास्त्र जिस प्रकार चयनप्रकरणमें पठित अक्ता शर्करा स्निग्धद्रव्यसे मिश्रित पाषाणखण्डको कहता है परन्तु वह स्निग्धद्रव्य तैल या घृत इस प्रकारकी शंकाका निर्णय व्याकरणादिसे नहीं हो सकता है विचारशास्त्र तो तेजो वै इत्यादि घृतस्तुतिलिंगसे घृतसेही स्निग्ध करना ऐसा निर्णय होता है अत विचारशास्त्रके वैधत्वसिद्ध है ॥ ११ ॥ न च वेदमधीत्य स्नायादिति शास्त्रं गुरुकुलनिवृत्तिपरं व्यवधा- नप्रतिबन्धकं बाध्येतेति मन्तव्यं स्नात्वा भुङ्क्ते इतिवत् पूर्वा- परीभावसमानकर्तृकत्वमात्रप्रतिपत्त्या अध्ययनसमावर्त्तनयो- र्नेरन्तर्य्यप्रतिपत्तेः । तस्माद्विधिसामर्थ्यादेवाधिकरणसहस्रात्म- कपूर्वमीमांसाशास्त्रमारम्भणीयम् । इदं चाधिकरणं शास्त्रेणो- पोद्घातत्वेन सम्बध्यते ॥ तदाह- "चिन्ता प्रकृतसिद्धार्थामुपो- द्घातं प्रचक्षते" इति ॥ १२ ॥ वेदाध्ययनानन्तर समावर्त्तनविधिका विरोध होगा ऐसा नही कह सकते यथा स्नान करके भोजन करे इत्यादि स्थलमें केवल पूर्वोत्तरकाल और एककर्तृकत्वमात्र त्वा प्रत्ययसे प्रतिपादित होता है न अव्यवहितत्वादि तथा वेदाध्ययन और समा- वर्त्तनको पूर्वोत्तरकालमात्र बोधन करेगा अव्यवहितत्वादिका बोध नहीं करेगा अतः विधिवलात् अधिकरणसहस्रात्मक मीमांसाशास्त्र आरम्भणीय है यह अधिकरणशास्त्रका उपोद्घातरूप है । प्रकृत सिद्ध अर्थकी चिन्ताको उपोद्घात कहते हैं ॥ १२ ॥ इदमेवाधिकरणं गुरुमतमनुसृत्योपन्यस्यते । अष्टवर्षं ब्राह्मणमु- पनयीत तमध्यापयीतेत्यत्राध्यापनं नियोगविषय प्रतिभासते । नियोगश्च नियोज्यमपेक्षते । कश्चात्र नियोज्य इति चेदाचा- र्य्यककाम एव सम्माननेत्यादिना पाणिन्यनुशासनेनाचार्य्यक- रणेप्यमाणे नयतेर्धातोरात्मनेपदस्य विधानात् उपनयने यो नियोज्यः स एवाध्यापनेपि तयोरेकप्रयोगत्वात् ॥ १३ ॥