सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 232, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें[दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २२५ )
वाक्यस्याप्तप्रणीतत्वेन मुख्यार्थपरिग्रहे बाधः स्यादिति विवक्षा नाश्रीयते । अपौरुषेये तु वेदे प्रतीयमानार्थः कुतो न विव- क्ष्यते । विवक्षिते च वेदार्थे यत्र यत्र पुरुषस्य सन्देहः स सर्वोऽपि विचारशास्त्रस्य विषयो भविष्यति तन्निर्णयस्य प्रयोजनं तस्मादध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्ययनेनावगम्यमानस्यार्थस्य वि- चारार्हत्वाद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वेन विचारशास्त्रमारम्भणीय- मिति राद्धान्तसंग्रहः ॥ १७ ॥
अध्ययनविधिसे यद्यपि अर्थवोध न हो तथापि साङ्गवेदाध्ययनसे गृहीत पदप- दार्थ सङ्गीतक पुरुषको पौरुषेय कालिदासादिप्रबन्धवत् वेदमेंभी अर्थबोध हो जायगा । यदि कहो जिस प्रकार विषको भोजन करो इस वाक्यसे प्रतीयमानभी अर्थ विवक्षित नहीं होता है किन्तु अमुकके घरमें भोजन न करो ऐसा वक्ताका तात्पर्य होता है तिसी प्रकार वेदार्थकीभी अविवक्षामें विषयादि न होनेसे पूर्वोक्त दोष तदवस्थ होगा ऐसा कह नहीं सकते क्योंकि दृष्टान्त और दार्शन्तिक विषम है विष भोजनवाक्य आप्तप्रणीत होनेपरभी मुख्यार्थ ग्रहणमें बाध हो जायगा अतः मुख्यार्थकी विवक्षा नही होती है अपौरुषेयवेदमें प्रतीयमान अर्थकी विवक्षा क्यों न होगी विवक्षित हो गई तो जहा २ पुरुषको सन्देह हो तहाँ तहाँ सर्वत्र विचारशास्त्रके विषय होंगे उसका निर्णय प्रयोजनभी होगा अतः अध्यापनाविधिप्रयुक्त अध्ययन विधिसे प्रतीयमान अर्थ विचारणीय होनेसे वैधविचारशास्त्र आरम्भणीय है यह सिद्धान्त है ॥ १७ ॥
स्यादेतत्, वेदस्य कथमपौरुषेयत्वमभिधीयते तत्प्रतिपादकप्र- माणाभावात्, कथं मन्येथाः अपौरुषेयाः वेदा सम्प्रदायावि- च्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादात्मवादिति, तदेतन्मंदं विशे- षणासिद्धेः पौरुषेयवेदवादिभि प्रलयसम्प्रदायाविच्छेदस्य कक्षी- करणात् ॥ किञ्च किमिदमस्मर्यमाणकर्तृकत्वं नाम अप्रती- यमानकर्तृकत्वमस्मरणगोचरकर्तृकत्व वा । न प्रथमः कल्पः परमेश्वरस्य कर्तुः प्रमितेरभ्युपगमात् । न द्वितीयः विकल्पा- सहत्वात् । तथा हि किमेकेनास्मरणमभिप्रेयते सर्वैर्वा । नाद्यः