भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 243, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 243

( २३६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय- जातीयत्वलिङ्गानुभवम्, सोऽपीन्द्रियार्थसन्निकर्षं प्रामाण्यग्रहं तु न क्वचिदुपयुज्यत इति तदपि तस्करस्य पुरस्तात् कक्षे सुवर्णमुपेत्य सर्वाङ्गोद्घाटनमिव प्रतिभाति । अतः समीहितसा- धनज्ञानमेव प्रमाणतयावगम्यमानमिच्छां जनयतीत्यत्रैव स्फुट एव प्रामाण्यग्रहणस्योपयोगः ॥ ३५ ॥ इस विषयमें कुसुमाञ्जलिमें शीघ्र प्रवृत्तप्रवृत्तिसे प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वाभावोप- पादन करते हुए कहा है कि प्रवृत्ति इच्छाकी अपेक्षा करती है प्रवृत्तिप्राचुर्यमें इच्छा- प्राचुर्य, इच्छा इष्टसाधनताज्ञानकी अपेक्षा रखती है वह इष्टजातीयत्वलिङ्गानुभवकी वहभी इन्द्रियार्थसन्निकर्षकी प्रामाण्यग्रह कहींभी उपयुक्त नही इत्यादि वहभी चोरके सामने काँखमें सुवर्ण छिपाकर सर्वांगको उघाड कर दिखानेकी समान है अतः प्रमाणत्वेन अवगत अभिमतसाधनही इच्छाको उत्पन्न करता है उसमें प्रामा ण्यग्रहणका उपयोग स्पष्ट है ॥ ३५ ॥ किञ्च क्वचिदपि चेन्निर्विकित्सा प्रवृत्तिः संशयादुपपद्येत तर्हि सर्वत्र तथाभावसम्भवात् प्रामाण्यनिश्चयो निरर्थकः स्यात् अनिश्चितस्य सत्त्वमेव दुर्लभमिति प्रामाण्यं दत्तजलाञ्जलिकं भवेत् इत्यलमतिप्रपञ्चेन ॥ यस्मादुक्तं- “तस्मात् सद्बोधक- त्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोषज्ञानाद- पोद्यते ॥' इति ॥ ३६ ॥ किञ्च कहींभी निस्संशयप्रवृत्ति होती हो तो सर्वत्र वैसी हो जायगी पुन प्रामाण्य निश्चयभी निरर्थक है अनिश्चितकी सत्ताभी दुर्लभ होनेसे प्रामाण्यभी दत्तजलाञ्जलि हो जायगा अतः सत्वस्तुबोधनद्वारा प्राप्त बुद्धिकी प्रमाणता अर्थके तद्विपरीतहेतु- जन्यदोषज्ञानसे बाधित होती है ॥ ३६ ॥ तस्माद्धर्मे स्वतः सिद्धप्रमाणाभावे ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविध्यर्थवादमन्त्रनामधेयात्मके वेदे यजेतेत्यत्र तत्र- त्यय प्रकृत्यर्थोपरक्तां भावनामभिधत्त इति सिद्धे व्युत्पत्तिम- भ्युपगच्छतामभिहितान्वयवादिनां भट्टाचार्याणां सिद्धान्तो