भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 244, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 244

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २३७ ) यागविषयो नियोग इति कार्ये व्युत्पत्तिमनुसरतामन्विताभि- धानवादिनां प्रभाकरगुरूणां सिद्धान्त इति सर्वमवदातम् ॥ ३७ ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे जैमिनीयदर्शनं समाप्तम् ॥ १२ ॥ अतः धर्ममें प्रमाणता स्वतः सिद्ध होनेसे 'स्वर्गकामज्योतिष्टोमयागसे स्वर्गसम्पा- दन करे' इत्यादि विधि, अर्थवाद, मन्त्र, नामधेयरूप वेदमें यजेत यहा तप्रत्यय प्रकृत्यर्थयुक्त भावनाको कहता है यह सिद्धवस्तुबोधक ( घटोऽस्ति ) इत्यादिमें व्युत्पत्ति माननेवाले अभिहितान्वयवादि भट्टाचार्यसिद्धान्त है कार्यव्युत्पत्तिवादी प्रभाकरके मतमें यागविषयनियोग यह सिद्धान्त है ॥ ३७ ॥ इति सर्वदर्शनसग्रहमें जैमिनीयदर्शनम् । अथ पाणिनिदर्शनम् ॥ १३ ॥ नन्वयं प्रकृतिभागः अयं प्रत्ययभाग इति प्रकृतिप्रत्ययविभाग- कथमवगम्यत इति चेत् पीतपातञ्जलजलानामेतच्चाद्यं चमत्कारं न करोति व्याकरणशास्त्रस्य प्रकृतिप्रत्ययविभागपरतायाः प्रसि- द्धत्वात् । तथाहि पतञ्जलेर्भगवतो महाभाष्यकारस्य इदमा- दिमं वाक्यं 'अथ शब्दानुशासनम्' इति ॥ १ ॥ समस्त शास्त्रज्ञान वाक्यसंधानरूपी डोरीसे ग्रथित है वाक्यभी पदतन्तुसे ग्रथित है प्रकृतिप्रत्यय संघातात्मक पद है । इसम अमुक प्रकृति और अमुक प्रत्यय है इसका निर्णय कैसे होगा । इस प्रकारका प्रश्न पातञ्जलरूप जलको जो नही पान किये हों उनके लिये चमत्कारजनक है । पान किये हुएओके लिये नही, व्याकरणशास्त्रको प्रकृतिप्रत्ययविभागपरता प्रसिद्ध है 'अथ शब्दानुशासनम्' यह भगवान् पतञ्जलिका प्रथम वाक्य है ॥ १ ॥ अस्यार्थ अथेत्ययं शब्दोऽधिकारार्थः प्रयुज्यते अधिकारः प्रस्तावः प्रारम्भ इति यावत् । शब्दानुशासनशब्देन च पाणि- निप्रणीतं व्याकरणशास्त्रं विवक्ष्यते । शब्दानुशासनमित्येता- वत्यभिधीयमाने सन्देह स्यात् कि शब्दानुशासनं प्रस्तूयते न वेति तथा मा प्रसांक्षीदित्यथशब्द प्रायुङ्क्त । अथशब्दप्रयो-

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद) · पृष्ठ 244, कुल 316 में से · BharatKosha