सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 245, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( २३८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पाणिनि- गवलेनार्थान्तरव्युदासेन प्रस्तूयते इत्यस्यार्थस्याभिधीयमान- त्वात्। अनेन हि वैदिकाः शब्दाः शन्नोदेवीरिभिष्टय इत्यादय तदुपकारिणो लौकिकाः शब्दाः गौरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनि- रित्यादयश्चानुशिष्यन्ते व्युत्पाद्य संस्क्रियन्ते प्रकृतिप्रत्यय- विभागवत्तया बोध्यन्त इत्यनुशासनशब्दशासनबलात् कर्म- ण्येषा षष्ठी विधातव्या ॥ २ ॥ इसका अर्थ अथ यह शब्द अधिकारार्थ प्रयुक्त है। अधिकारका अर्थ प्रस्ताव अर्थात् प्रारम्भ है। शब्दका अनुशासन अर्थात् असाधु शब्दोंसे पृथक् करके कथन जिससे हो, वह शब्दानुशासन है अर्थात् पाणिनीमुनिप्रणीत व्याकरणशास्त्र विवक्षित है शब्दानुशासनमात्र कहते तो आरम्भ करते या नहीं ऐसा सन्देह हो जाता। तन्निवृत्तिके लिये अथशब्दका प्रयोग किया है। इससे अर्थान्तरशङ्का निरास- पूर्वक प्रारम्भार्थ प्रतिपादित होता है। इससे 'शन्नोदेवीराभिष्टये' इत्यादि वैदिक तथा तदुपकारी गौ अश्व और पुरुषादि लौकिक शब्दका व्युत्पादन करके संस्कृत हो अर्थात् प्रकृति प्रत्यय विभाग जिससे बोधित हो वह शब्दानुशासन पदार्थ है इत्यनुशासनशब्दबलसे कर्ममें षष्ठी होती है ॥ २ ॥ तथा च कर्मणि चेति समासप्रतिषेधसम्भवात् शब्दानुशा- सनशब्दो न प्रमाणपथमवतरतीति॥ अत्रायं समाधिरभिधीयते, यस्मिन् कृत्प्रत्यये कर्तृकर्मणोरुभयोः प्राप्तिरस्ति तत्र कर्मण्येव षष्ठीविभक्तिर्भवति न कर्त्तरीति बहुव्रीहिविज्ञानबला- न्नियम्यते ॥ तद्यथा आश्चयों गवां दोहोऽशिक्षितेन गोपालके- नेति कर्तर्यपि षष्ठी भवतीति केचिद् ब्रुवते । अतएवोक्तं काशिकावृत्तौ-केचिदविशेषेणैव विभाषामिच्छन्ति शब्दाना- मनुशासनमाचार्येणाचार्यस्य वेति । शब्दानामनुशासनमित्यत्र तु शब्दानामनुशासनं नार्थानामित्येतावतो विवक्षितस्यार्थ- स्याचार्यस्य कर्तुरुपादानेन विनापि सुप्रतिपादत्त्वादाचार्योपा- दानमकिञ्चित्करम्। तस्मादुभयप्राप्तेरभावादुभयप्राप्तौ कर्मणी- त्येषा षष्ठी न भवति किन्तु कर्तृकर्मणोः कृतीति कृद्योगे