भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 247, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 247

( २४० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पाणिनि- जैसा चाहें वैसा प्रयोग कर सकते हैं विशेषविधि वैदिकविषयम प्रवृत्त होता हे ऐसा पाणिनिके सूत्रोंका अर्थ वर्णन किया हे क्योंकि जनिकर्तु तत्प्रयोजक इत्यादि पाणिने स्वय कहा हे अन्यथा यहापरभी समास न होता ॥ ४ ॥ तस्यार्थस्य झटिति प्रतिपत्तये अथ व्याकरणमित्येवाभिधीय- ताम् । अथ शब्दानुशासनमित्यधिकाक्षरं मुधाभिधीयत इति मैवं शब्दानुशासनमित्यन्वर्थसमाख्योपादाने तदीयवेदां- गत्वप्रतिपादकप्रयोजनाख्यानसिद्धेः, अन्यथा प्रयोजनानभि- धाने व्याकरणाध्ययने अध्येतॄणां प्रवृत्तिरेव न प्रसज्जेत् ॥ ननु निष्कारणो धर्म ' षडंगो वेदोऽध्येतव्य ' इति अध्येत- व्यविधानादेव प्रवृत्तिः सेत्स्यतीति चेन्मैवम्, तथा विधानेऽप तदीयवेदांगत्वप्रतिपादकप्रयोजनानभिधाने तेषा प्रवृत्तेरनु- पपत्तेः ॥ ५ ॥ यद्यपि शीघ्र अर्थकी प्रतीतिक लिये अथ व्याकरणम् ऐसे कहदेते शब्दानुशासन ऐसा पढनेमे गौरव होता हे तथापि अन्वर्थक पढनेसे वेदाङ्गत्वप्रतिपादक प्रयोजन भी प्रतिपादित होता है नहीं तो प्रयोजनज्ञान न होनेसे प्रेक्षावान्‌की व्याकरणाध्य- यनमें प्रवृत्ति नही होगी ब्राह्मणोंको निष्कारण षडङ्गवेद पढना चाहिये यह विधिभी व्याकरणके वेदाङ्गत्वज्ञानके विना नही प्रवृत्त करा सकेगा ॥ ५ ॥ तथाहि-पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राह्मणा व्याकरणं स्माधीयते तेभ्यः तत्तत्स्थानकरणज्ञानाद्यनुप्रद- देभ्यः वैदिक शब्दा उपदिश्यन्ते तदद्यत्वे न वेदमधीत्याध्ये- तारस्त्वरितवक्तारो भवन्ति ॥ 'वेदान्नो वैदिकाः शब्दाः सिद्धाः लोकाच्च लौकिकाः' ॥ तस्मादनर्थकं व्या- करणमिति तस्माद्वेदागत्वं मन्यमानास्तदध्ययने प्रवृत्तिम- कार्षुः । ततश्चेदानीन्तनानामपि तत्र प्रवृत्तिर्न सिध्येत् । सा १ तेभ्य एव विप्रतिपन्नबुद्धिभ्य आचार्य सुहृद्भूत्वा इद शास्त्रमन्वाचष्टे इमानि प्रयोजनानि त्वध्येयं व्याकरणमिति भाष्ये पाठो दृश्यते ।