सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 278, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २७१ ) अथ मा नाम भूदानन्तर्यार्थोऽथशब्दः मङ्गलार्थः किं न स्यात् न स्यान्मंगलस्य वाक्यार्थे समन्वयाभावात् । अगर्हि- ताभीष्टवाप्तिर्मङ्गलम् । अभीष्टं च सुखावाप्तिदुःखपरिहाररू- पतयेष्टं योगानुशासनस्य च सुखदुःखनिवृत्त्योरन्यतरत्वाभा- वान्न मंगलता । तथा च योगानुशासनं मंगलमिति न संपद्यते मृदंगध्वनेरिवाथशब्दश्रवणस्य कार्यतया मंगलस्य वाच्यत्व- लक्ष्यत्वयोरसंभवाच्च यथार्थिकार्थो वाक्यार्थे निनिशते तथा कार्यमपि निविशेत अपदार्थत्वाविशेषात् । पदार्थै पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वीयते अन्यथा शब्दप्रमाणकानां शाब्दी ह्याकांक्षा शब्देनैव पूर्येति मुद्राभंगकृतो भवेत् ॥ १२ ॥ यद्यपि अथशब्द आनन्तर्यार्थक न हो तथापि मंगलार्थक क्यों न माना जाय ? यहभी नहीं हो सकता मंगलका वाक्यार्थमें अन्वयही नहीं होगा क्योंकि अनिन्दित और अभीष्टप्राप्ति मंगल है तत्र दुःखपरिहारपूर्वक सुखकी प्राप्ति अभीष्ट है योगानु- शासन सुखप्राप्ति दुःखनिवृत्ति दोनोंमेंसे एकभी न होनेसे मंगल नहीं हो सकता यो- गानुशासन मंगल है ऐसा वाक्यार्थ न हो सकता क्योंकि मृदङ्गध्वनिके समान अ- थशब्दका श्रवणकार्य होनेसे मंगलवाच्यार्थ और लक्ष्यार्थ दोनोंमेंसे एकभी नहीं हो सकता जिस प्रकार आर्थिकार्थ वाक्यार्थमें निविष्ट नहीं होता है उसी प्रकार कार्य- भी वाक्यार्थमें न मिल सकेगा पदार्थही वाक्यार्थमें सम्बद्ध होता है यदि आर्थिका- र्थकोभी वाक्यार्थमें अन्वयमानो तो शाब्दी आकांक्षा शब्दहीसे शान्त होती है यह सिद्धान्तभी भग्न होगा ॥ १२ ॥ ननु प्रारिप्सितप्रबन्धपरिसमाप्तिपरिपन्थिप्रत्यूहव्यूहप्रशमनाय शिष्टाचारपरिपालनाय च शास्त्रारम्भे मंगलाचरणमनुष्ठेयम् । मंगलादीनि मंगलमध्यानि मंगलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते आयुष्मत्पुरुषकाणि वीरपुरुषकाणि च भवन्तीत्याभियुक्तोक्तेः । भवति च मंगलार्थोऽथशब्दः । “ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्याताै तस्