सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 283, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( २७६ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल-
तस्य व्यापारभूतमुद्यमननिपातनादिकर्मकरणभूतपरशुगोचरं न कर्मभूतवृक्षादिगोचरं तथा च वक्तुः पतञ्जलेः प्रवचनव्यापा- रापेक्षया योगविषयस्याधिकृतता करणस्य शास्त्रस्याभि- धानव्यापारापेक्षया तु योगस्य वेति विभागः । ततश्च योग- शास्त्रस्यारम्भ सम्भावना भजते ॥ २३ ॥ यदि कहो विवेचनीयरूपसे योगका प्रस्ताव किया है शास्त्रका नहीं पुन शास्त्रका आरम्भणीयत्व कैसे कहते हो । उत्तर-सत्य है प्रधानतया योगही प्रस्तुत है वह योग- शास्त्रसे व्युत्पादित होता है इसलिये योगप्रतिपादनमें शास्त्र करण है करणगोचर कर्तृ- व्यापार कर्मगोचरपरक न हो सकना जिस प्रकार छेदन करनेवाले देवदत्तका व्यापार- भूत उठाना गिराना करणभूत कुठारगोचर है कर्मभूतवृक्षादि गोचर नहीं तिसी प्रकार वक्ता पतञ्जलिका प्रवचनव्यापारापेक्षा योगविषय अधिकृत है । करणभूत शास्त्रका अभिधानव्यापारापेक्षा योग अधिकृत है । यह विभाग है । अतो योगशास्त्रारम्भ सम्भावनिक है ॥ २३ ॥ अत्र चानुशासनीयो योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इत्युच्यते । ननु ‘युजिर् योगे’ इति संयोगार्थतया परिपठितात् युजेर्निष्पन्नो यो- गशब्दः संयोगवचन एव स्यान्न तु निरोधवचनः । अतएवोक्तं याज्ञवल्क्येन-‘संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपरमा- त्मनोः’ इति ॥ २४ ॥ क्लिष्टाक्लिष्टादि पाञ्च प्रकारकी चित्तकी वृत्तिको रोकना योग है यदि कहो संयो- गार्थक युज्धातुसे निष्पन्न योगशब्द संयोगार्थकही होगा नहीं कि निरोधार्थक अत एव याज्ञावल्क्यनेभी कहा है कि जीवात्मा और परमात्माका संयोगको योग कहते हैं इति ॥ २४ ॥ तदेतद्वार्तं जीवपरयोः संयोगे कारणस्यान्यतरकर्मादेरसम्भवा- दजसंयोगस्य कणभक्षाक्षचरणादिभिः प्रतिक्षेपाच्च । मीमांस- कमतानुसारेण तदंगीकारेऽपि नित्यसिद्धस्य तस्य साध्यत्वा- भावेन शास्त्रवैफल्यापत्तेश्च धातूनामनेकार्थत्वेन युजे समाध्य- र्थत्वोपपत्तेश्च ॥ २५ ॥