भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 288, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 288

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २८१) परिणामश्च त्रिविधः प्रसिद्धः धर्मलक्षणावस्थाभेदात् । धर्मिणश्चित्तस्य नीलाद्यालोचनं धर्मपरिणामः । यथा कनक- कस्य कटकमुकुटकेयूरादिधर्मस्य वर्त्तमानत्वादिलक्षणपरि- णामः । नीलाद्यालोचनस्य स्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः । कनकादेस्तु नवपुराणत्वादिरवस्थापरिणाम । एवमन्यत्रापि यथासम्भवं परिणामत्रितयमूहनीयम् । तथा च प्रमाणादिवृ- त्तीनां चित्तधर्मत्वात्तन्निरोधोऽपि तदाश्रय एवेति न किञ्चिद् नुपपन्नम् ॥ ३४ ॥ धर्मपरिणाम, लक्षणपरिणाम, अवस्थापरिणाम भेदसे परिणाम तीन प्रकारके हैं। धर्मी चित्तका नीलादि ज्ञान धर्मपरिणाम है । सुवर्णको कटककुण्डलादि धर्मवत्त्व लक्षणपरिणाम है। कनकको नूतनत्व पुरातनत्वादि अवस्थापरिणाम है । नीलादिज्ञानमें स्फुटत्वादि अवस्थापरिणाम है इस प्रकार सर्वत्र परिणामत्रैविध्य स्वयं जान लेना । अत. प्रमाणादि वृत्ति चित्तधर्म होनेसे उसका निरोधभी चित्ताश्रितही है॥ ३४ ॥ ननु वृत्तिनिरोधो योग इत्यंगीकारे सुषुप्त्यादौ विक्षिप्तमूढादि- चित्तवृत्तीनां निरोधसम्भवाद्योगत्वप्रसंग । न चैतद्युज्यते क्षिप्ताद्यवस्थासु क्लेशप्रहाणादेरसम्भवान्न श्रेयसपरिपन्थि- त्वाच्च । तथा हि क्षिप्तं नाम तेषु तेषु विषयेषु क्षिप्यमाणम- स्थिरं चित्तमुच्यते । तम समुद्रे मग्नं निद्रावृत्तिमच्चित्तं मूढ- मिति गीयते क्षिप्ताद्विशिष्टं चित्तं विक्षिप्तमिति गीयते । विक्षेपो नाम 'चञ्चलं हि मन कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्' इत न्यायेनास्थिरस्यापि मनस कादाचित्कसमुद्भूतविषयस्थैर्यस- म्भवेन स्थैर्य्यम् । अस्थिरत्वञ्च स्वाभाविकं व्याध्याद्यनुशय- जनित वा । तदाह 'व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रा- न्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्त- राया' इति ॥ ३५ ॥ प्रवृत्तिनिरोधको योग कहोगे तो सुषुप्तिदशामभी विक्षिप्त मूढादिवृत्तियोंका निरो- ध सम्भव होनेसे उसकाभी योगत्वप्रसंग होगा ऐसा कहना अयुक्त है क्योंकि

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद) · पृष्ठ 288, कुल 316 में से · BharatKosha