भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 295, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 295

( २८८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल- शक्य है” इत्यादि भट्टाचार्यनेभी कहा है। प्रकृतमें सामान्यलक्षण न कहनेसे अनुपप- त्ति होगी ऐसेभी नहीं कह सकते क्योंकि अन्यमें अन्य बुद्धि अविद्या है इस प्रकार अविद्याका सामान्य लक्षण कह चुका हूँ ॥ ४५ ॥ सत्त्वपुरुषयोरहमस्मीत्येकताभिमानोऽस्मिता । तदप्युक्तं, ‘दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मत्वाभिमानोऽस्मिता’ इति ॥ ४६ ॥ अत्यन्तविलक्षण सत्त्व ( प्रधान ) और पुरुष दोनोंकी एकताभिमान अस्मिता है दृक्शक्ति पुरुष है दर्शनशक्ति बुद्धि ( अन्तःकरण ) है आत्मा नित्य और असंग है अन्त करण सुखदु खादिका भोक्ता है अविद्यावश दोनोंका अभेदाभिमान होता है ॥ ४६ ॥ सुखाभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वक सुखसाधनेषु तृष्णारूपो गर्द्धो राग ॥ ४७ ॥ अनुभूत सुखको स्मरण कर सुखसाधनोंमें तृष्णा बढाना राग है अनुभूत दु खको स्मरण कर दु खसाधनोंमें निन्दाका नाम द्वेष है ॥ ४७ ॥ दु खज्ञस्य तदनुस्मृतिपुर सर तत्साधनेषु निन्दा द्वेष. । तदुक्तं ‘सुखानुशयी राग दु खानुशयी द्वेष.’ इति । किमत्रानु- शायिशब्दे ताच्छील्यार्थे णिनिरिनिर्वा मत्वर्थो योऽभिमत. । नाद्यः सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्य इत्यत्र सुपीति वर्त्तमाने पुन सुब्ग्रहणस्य उपसर्गेनिवृत्त्यर्थत्वेन सोपसर्गाद्धातोर्णिने- रनुत्पत्ते यथाकथञ्चिदंगीकारेऽपि अचोऽणितीति वृद्धिम- सक्तावतिशय्यादिपदवदनुशायिपदस्य प्रयोगप्रसंगात् । न द्वितीय । ‘एकाक्षरात् कृतो जातेः सप्तम्यां च न तौ स्मृतौ” इति। तत्प्रतिषेधादत्र चानुशयशब्दस्याजन्तत्वेन कृदन्त- त्वात् । तस्मादनुशयिशब्दो दुरुपपाद इति चेत् नैतद्भद्रं भावानवबोधात् प्रायिकाभिप्रायमिद् वचनम् । अतएवोक्तं वृत्तिकारेण-‘इतिकरणो विवक्षार्थ सर्वत्राभिसम्बध्यते’ इति । तेन काचिद्भवति कार्य कार्थिकस्तण्डुली तण्डुलिक इति ।