सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 306, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २९९ ) सर्वैषामभिपूजितम् ” ॥ इत्यादिना याज्ञवल्क्यः पद्मासना- दिस्वरूपं निरूपितवान् । तत्सर्वं तत एवावगन्तव्यम् ॥ ७७ ॥ जिसमें शरीर स्थिर ( अचल ) हो और सुख हो वह आसन है वह पद्मासनादि भेदसे दश प्रकार है वामचरणकी एडीको दक्षिण जंघापर चढ़ाये और दक्षिणचरण- की एडीको वामजंघापर चढ़ाकर दक्षिण हाथसे वामचरणके अगूठेको और बायें हाथसे दाहिने चरणके अगूठेको पकडे रहे उसको पद्मासन कहते हैं यह आसन अत्यन्त श्रेष्ठ है एवं क्रमसे याज्ञवल्क्यने पद्मासनादिका स्वरूप वर्णन किया है वह सब उसमेंसे जान लेना ॥ ७७ ॥ तस्मिन्नासनस्थैर्ये सति प्राणायामः प्रतिष्ठितो भवति । स च श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदस्वरूपः । तत्र श्वासो नाम बाह्यस्य वायोरन्तरानयनम् । प्रश्वास पुन कोष्ठस्य वहिर्निस्सारणम् । तयोरुभयोरपि सञ्चरणाभावः प्राणायामः ॥ ७८ ॥ आसन स्थिर होनेसे प्राणायामभी स्थिर होता है श्वास प्रश्वासकी गतिके रोक- नेका नाम प्राणायाम है बाहरके वायुको भीतर लेजानेका नाम श्वास है भीतरके वायुको बाहर निकालनेका नाम प्रश्वास है दोनोंका सञ्चार रोकनेका नाम प्राणा- याम है ॥ ७८ ॥ ननु नेदं प्राणायामसामान्यलक्षणं तद्विशेषेषु रेचकपूरककुम्भ- कप्रकारेषु तदनुगतेरयोगादिति चेन्नैष दोष सर्वत्रापि श्वास- प्रश्वासगतिविच्छेदसम्भवात् । तथाहि कोष्ठस्य वायोर्बहिर्नि- स्सरणं रेचकः प्राणायामः प्रश्वासत्वेन प्रागुक्तः । बाह्यवायोरन्त- र्धारणं चरम यः श्वासस्वरूप । अन्तः स्तम्भवृत्ति कुम्भक । यस्मिन् जलमिव कुम्भे निश्चलतया प्राणाख्यो वायुरवस्था- प्यते तत्र सर्वत्र श्वासप्रश्वासद्वयगतिविच्छेदोऽस्त्येवेति नास्ति शंकावकाश । तदुक्तं 'तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गति- विच्छेद प्राणायाम 'इति ॥ ७९ ॥ शंका-श्वासप्रश्वासगतिविच्छेद प्राणायामसामान्यका लक्षण नहीं हो सकता क्योंकि प्राणायामविशेषमें रेचक, पूरक, कुम्भकादिमें श्वास और प्रश्वास उभय गतिका निषेध नहीं है । समाधान-ऐसा नहीं कह सकते प्राणायाममात्रमें तादृश-