सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 308, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( ३०१ ) भवेत् । सा वेला मरुतो नाड्यन्तरे सञ्चरतो भवेत् ॥ प्रत्येकं पंचतत्त्वानि नाड्योश्च वहमानयोः । वहन्त्यहर्निशं तानि ज्ञातव्यानि यतात्मभि ॥ ऊर्ध्वं वह्निरधस्तोयं तिरश्चीन- समीरणः । भूमिरर्द्धपुटे व्योम सर्वगं प्रवहेत् पुन ॥ वायो- र्वह्नेरपां पृथ्व्या व्योमस्तत्त्वं वहेत् क्रमात् । वहन्तयोरुभयोर्ना- ड्योर्ज्ञातव्योऽयं यथाक्रमम् ॥ ८२ ॥ ३६ गुणों और वर्णोंके उच्चारणमें जितना समय लगता है । उतने समय नाडीके भीतर चलनेवाले वायुको लगता है चलती हुई नाडीमें प्रत्येक पांच तत्त्व सयमीको अवश्य ज्ञातव्य हैं । अग्नितत्त्व उपरको जलतत्त्व नीचेको वायुतत्त्व टेढा पृथिवीतत्त्व अर्धपुटमें और आकाशतत्त्व सर्वत्र वहन करता हे ॥ ८२ ॥ पृथ्व्या पलानि पञ्चाशच्चत्वारिंशत् तथाम्भस । अग्नेस्त्रिंशत् पुनर्वायोर्विंशतिर्नभसो दश ॥ प्रवाहकालसंख्येयं हेतुर्विह्वल- योरथ । पृथ्वी पञ्चगुणा तोयं चतुर्गुणमथानल ॥ त्रिगुणो द्विगुणो वायुर्विद्यदेकगुणं भवेत् । गुणं प्रति दशपलान्यूर्व्यां पञ्चाशदित्यतः ॥ एकैकहानिस्तोयादेस्तथा पञ्च गुणा क्षिते । गन्धो रसश्च रूपञ्च स्पर्शं शब्दं क्रमादमी ॥ ८३ ॥ बहते हुए दोनो नाडीमें वायु, अग्नि, जल, पृथिवी और आकाश क्रमसे चलते हैं उसको यथाक्रम जानना चाहिये । पृथिवीतत्त्व ५० पल, जलतत्त्व ४० पल, अग्नितत्त्व ३० पल वायुतत्त्व २० पल और आकाशतत्त्व १० पलतक वहन करता है पृथिवी पाच गुणवाली, जल चार गुणवाला, अग्नि तीन गुणवाला वायु दो गुणवाला, आर आकाश एक गुणवाला है । एक एक गुणके लिये दश पल समय लगनेसे पृथिवीतत्त्वके लिये ५० पल हुए, पृथिवीमें गन्ध, रस, रूप, स्पर्श और शब्द यह पञ्च गुण हैं इससे जलादिमें क्रमसे एक एक घटानेपर पूर्वोक्त क्रम हो जाता है॥८३॥ तत्त्वाभ्यां भूजलाभ्यां स्यात् शान्तिकार्ये फलोन्नति । दीप्ता स्थिराधिका कृत्ये तेजो वायम्बरेषु च ॥ पृथ्व्यप्तेजोमरुद्- व्योमतत्त्वानां चिह्नमुच्यते । आद्ये स्थैर्यं स्वचित्तस्य शैत्ये कामोद्भवो भवेत् ॥ तृतीये कोपसन्तापो चतुर्थे चञ्चलात्मता । पञ्चमे शून्यतैव स्यादथवा धर्मवासना ॥ ८४ ॥