भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 88, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 88

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( ७९ ) स्ति चावक्तव्यः स्यान्नास्ति चावक्तव्य स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्य इति ॥ तत्सर्वमनन्तवीर्य्यः प्रत्यपीपदत् । “तद्विधानविवक्षायां स्यादस्तीति,गतिर्भवेत् । स्यान्नास्तीति प्रयोगः स्यात्प्रतिषेधे विवक्षिते ॥ क्रमेणोभयवाञ्छायां प्रयोगः समुदायभाक् । युगपद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः ॥ आद्यावाच्यविवक्षायां पञ्चमो भङ्ग इष्यते । अन्त्यावाच्य- विवक्षायां षष्ठभङ्गसमुद्भवः ॥ समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग उच्यते ॥” इति ॥ ४७ ॥ “स्याद्वादिनो नैकान्तिकस्येष्टत्वात्” इति बौद्धमतखण्डनप्रकरणोक्त अनेका- न्तिकत्वसाधक स्याद्वादका निरूपण करते हैं-(अत्र सर्वत्र इत्यादि सप्तभ- ङ्गीति ) सातों भङ्गोंके समाहार ( सम्मेलन ) का नाम सप्तभङ्गी है सप्तभङ्गी रूप नय ( न्याय ) सप्तभङ्गीनय है । स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २ स्यादस्ति च नास्ति च ३ स्यादवक्तव्य ४ स्यादस्ति चावक्तव्य. ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्य. ६ स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यः७ यही सात भङ्ग हैं । स्यात्पद क्रियावाचक तिङन्त नही है किन्तु तिङन्तसमानाकृतिक अव्यय है यथा 'अस्तिक्षीरा गौ.' इत्यादिमें अस्तिशब्द है । अनन्तवीर्य्योक्तविवरण ( तत्सर्वमित्यादि ) वस्तुके सत्ताकी विवक्षामें प्रथम भङ्ग होता है अभावकी विवक्षामें द्वितीय भङ्ग होता है । क्रमसे जहां वस्तुकी सत्ता और प्रभाव कहना हो तो तृतीय भङ्ग होता है । एक ही कालमें वस्तुका विधान और निषेध करना असम्भव होनेसे चतुर्थ ( स्यादवक्तव्य ) पक्ष होता है । प्रथम और चतुर्थ भङ्गकी विवक्षामें स्यादस्ति चावक्तव्यरूप पाँचवा भङ्ग होता है । द्वितीय और चतुर्थकी विवक्षामें षष्ठभङ्ग और तृतीय चतुर्थकी विवक्षामें सप्तम भङ्ग होता है ॥ ४७ ॥ स्याच्छब्दः खल्वयं निपात तिङन्तरूपकोऽनेकान्तद्यो- तकः । यथोक्तम्-“वाक्येष्वनेकान्तद्योतिगम्यं प्रति विशेषणम् । स्यान्निपातोऽर्थयोगित्वात्तिङन्तप्रतिरूपकः ॥” इति । यदि पुनरेकान्तद्योतक स्याच्छब्दोऽयं स्यात्तदा स्यादस्तीति वाक्ये स्यात्पद्मनर्थकं स्यात् । अनेकान्तद्योतकत्वे तु स्यादस्ति