सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 93, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ रामानुजदर्शनम् ॥ ४ ॥ तदेतदार्हतमतं प्रामाणिकगर्हणमर्हति न ह्येकस्मिन् वस्तुनि परमार्थे सति परमार्थसतां युगपत् सदसत्त्वादिधर्माणां समा- वेशः सम्भवति । न च सदसत्त्वयोः परस्परविरुद्धयोः समुच्च- यासम्भवे विकल्पः किं न स्यादिति वदितव्यम्, क्रिया हि विकल्प्यते न वस्त्विति न्यायात् ॥ १ ॥ श्रीभाष्यकारोविजयते । कर्णादमत्कर्दमं कापिलकल्पनावागुराम् दुरत्ययमतीत्य तद्द्रुहिणतन्त्रयन्त्रोदरम् । कुदृष्टिकुहनामुखे निपततः परब्रह्मणः करग्रहविचक्षणो जयति लक्ष्मणोऽय मुनि ॥ अनादिकालसे निरवच्छिन्न सत्सम्प्रदाय प्रचलित परम वैदिक विशिष्टाद्वैत सिद्धा- न्तको प्रतिपादनके लिये पूर्व सन्दर्भके साथ संगति कहते हैं (तदेतदिति) उक्त जैन सिद्धान्त प्रमाणसरणिका अनुसरण करनेवालोंके आदरणीय नहीं कारण एकही वस्तुमें पारमार्थिक सत्त्व और असत्त्व एक कालमें एकत्र नहीं होसक्ता । “अति- रात्रे षोडशिनं गृह्णाति ” नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति” इत्यादिमें अतिरात्रयाग विशेषमें षोडशिनामक पात्रविशेषका ग्रहण और अग्रहणका समुच्चय नास्ति होनेपरभी जिस प्रकार विकल्प होता है उसी प्रकार सत् और असत्का विकल्प क्या नहीं होगा ऐसी जाशङ्का करते हैं-(नचेति) उत्तर क्रियाका विकल्प होता है वस्तुका विकल्प नहीं हो सक्ता, यथा घटको देखो या मत देखो यहां दर्शनका विकल्प होता है घटका विकल्प नहीं होता है * ॥ १ ॥ न चानेकान्तं जगत् सर्वं हेरम्बनरासिंहादिति दृष्टान्तात्हेरम्बन- र्शादेष्टव्यम् । एकस्मिन् देशे गजत्वं सिंहत्वं वा अपरस्मिन् नरत्वमिति देशभेदेन विरोधाभावेन तस्यैकस्मिन् देश एव सत्त्वासत्त्वादिना अनेकान्तत्वाभिधाने दृष्टान्तानुपपत्तेः । ननु द्रव्यात्मना सत्त्वं पर्यायात्मना तदभाव इत्युभयमप्युपप- न्नमिति चेन्मैवं कालभेदेन हि कस्यचित् सत्त्वमसत्त्वञ्च सम्भाव्यं इति न कश्चिद्दोषः ॥ २ ॥
- उपद्रष्टा महाभाष्यकारने कहा है "क्रियैव विकल्प्यते न वस्तु" अर्थात् यज्ञाङ्गभूत अष्ट- म-स्थानमें विहित षोडशीपात्र ग्रहण करनेरूप क्रियाका विकल्प होता है।