सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

७२ सात्वतसंहिता श्रीभगवान् ने कहा—पूर्व दिन में भद्रपीठ पर भगवान् की आराधना के लिये निवेदित तुलसीपत्रादि को साधक हाथ से उठाकर किसी पवित्र स्थान पर स्थापित कर देवें, अथवा गोपुच्छ, चामर, बाल, मयूरपुच्छ अथवा कुशा से सम्मार्जित कर देवे, अथवा अत्यन्त सुन्दर स्वच्छ वस्त्र से झाड़, पोंछकर भद्र पीठ को शुद्ध कर लेवे । फिर वस्त्र से छाने हुए जल द्वारा प्रणव सम्पुटित द्वादशाक्षर मन्त्र से उस भद्रपीठ का प्रक्षालन करे ॥ २-४ ॥ चक्रराजार्चनविधानम् सर्वलोकमयं तत्र सर्वदेवसमाश्रयम् । सर्वाधारमयं ध्यायेदन्तर्लीनं तु चक्रराट् ॥ ५ ॥ प्रणवेन स्वनाम्नाऽथ नमोऽन्तेनार्चयेच्च तम् । अर्घ्यालिभनधूपैस्तु माल्यैर्नानास्रगुद्भवैः ॥ ६ ॥ भद्रपीठान्तर्लीनचक्रराजार्चनमाह—सर्वलोकमयमिति द्वाभ्याम् । चक्रराट् = चक्रराजमित्यर्थः । विभक्तिविनिमयश्छान्दसः । आलभनम् = आलभ्यते आलिप्यते- ऽऽनेनाङ्गमित्यालभनं गन्धः । नानास्रगुद्भवैः नानाविधाः स्रजामुद्भवा रचनाविशेषा येषां तैः, द्विसरत्रिसरादिभेदेन नानारूपस्वररचनाविशिष्टैरिति यावत् । अथवा नाना- विधपुष्पजनितैरित्यर्थः । स्रक्शब्दस्य केवलपुष्पमात्रपरत्वं ज्ञेयम् । यत एवमुत्तर- त्राप्यग्निकार्यप्रकरणे 'स्रग् धूपं मधुपर्कं च' (सात्वत० ६।९८, १४८) इत्यत्र स्रक्शब्दस्य पुष्पमात्रपरत्वमङ्गीक्रियते । ननु तत्रापि स्रक्शब्दस्य मालिकापरत्वे कः प्रत्यवाय इति चेदुच्यते, किमा- वयौर्विवादेन, लक्ष्मीतन्त्रे—'ततः पुष्पमयीं दद्याद् धूपद्रव्यमयीं तथा' (ल० ४०।६८) इति स्रक्शब्दस्य पुष्पपरत्वेन महालक्ष्म्यैव व्याख्यातत्वात्, ततो माल्यमयीं दद्यादित्य- नुक्तेः । किञ्च, सात्वतोपबृंहणे ईश्वरे पारमेश्वरे च होमद्रव्यविवरणप्रकरणे— 'सुगन्धैः स्थलपद्माद्यैः पुष्पैश्चैव सितादिकैः' । इति । —(ई० सं० ५।२०६; पा० सं० ७।१६९) तर्पितः स्थलपद्माद्यैः पुष्पैश्चान्यैः सितादिकैः ॥ सौभाग्यमतुलं विप्रा अचिरादेव यच्छति । —(ई० सं० ५।२१६-२१७; पा० सं० ७।१८०) इति च केवलपुष्पमात्रोक्तेः । किञ्च, पाद्मेऽपि आहुतिप्रमाणनिरूपणप्रकरणे— 'फलैः पुष्पैरखण्डितैः' इति पुष्पाणामखण्डितत्वमात्रलक्षणोक्तेः, केवलपुष्पैरेव होम- सम्प्रदायाच्च स्रक्शब्दः पुष्पमात्रपरो बोध्यः । किञ्च, 'स्रग्दामसूत्रसम्बद्धमाकर्णा- च्चरणावधि' (६।५५) इत्यलङ्कारासनप्रकरणे वक्ष्यमाणं वाक्यमप्यत्रानुकूलं ज्ञेयम्, एषामेव श्लोकानां पारमेश्वरेऽपि प्रतिपादितत्वात् । तद्व्याख्याने तु—'नानास्रगुद्ध- वैर्माल्यैः, नानाविधस्रजामुद्भवहेतुभूतैः पुष्पैः', 'माल्यं पुष्पे च दामनि' (६।३।२५) इति वैजयन्ती' इति लिखितम् । तदस्वरसम्, विशेषणस्य वैयर्थ्यात्; मालिकादिभिः