सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

षष्ठः परिच्छेदः ८७ हरिद्रा, शालि, तण्डुल तथा गन्धादि से संलिप्त माला से युक्त कर जल से पूर्ण सम्पूर्ण कुम्भों को क्रमशः एक-एक को हाथ में लेवे । फिर दूसरे हाथ में पुरवा लेकर सिद्धार्थक का धूप देकर, शिर पर घुमा कर, उसे बाहर फेंक देवे ॥ ४२-४४॥ सुधौतमहतं चाथ शाटकं विनिवेद्य च ॥ ४४ ॥ कचोदकापकर्षार्थमपरं देहवारिहृत् । अधरोत्तरवस्त्रे द्वे गन्धधूपाधिवासिते ॥ ४५ ॥ अथाङ्गाभिमर्शनाथं वस्त्रद्वयसमर्पणं पश्चादन्तरीयोत्तरीयसमर्पणं चाह—सुधौत- मिति सार्धेन ॥ ४४-४५ ॥ फिर अत्यन्त श्वेत, शुद्ध, नया, शाटक (=वस्त्र) भगवान् को निवेदन करे । शरीर के जल को तथा शिरस्थ केशों के जल को दूर करने के लिये गन्ध, पुष्पादि वासित अधरोत्तर दो वस्त्र प्रदान करे ॥ ४४-४५ ॥ प्रणालभागादपरं स्थानं भद्रासनात् तु वै । भूरिनीरघटैः शुद्धं कृत्वा तत्रावतार्य च ॥ ४६ ॥ सपीठं भगवद्विम्बं तद्विना वार्चितं यदि । खप्लुतं भावयेद् देवं निःशेषं क्षालयेत् पुनः ॥ ४७ ॥ भद्रासनशोधनमाह—प्रणालभागादिति द्वाभ्याम् । प्रणालभागात् 'मकरास्य- प्रणालं च प्रमाणेनोपलक्षितम्' (सात्वत० २।४९) इति द्वितीयपरिच्छेदोक्तप्रकारेणा- भिषेकादिजलनिर्गमनार्थकप्रणालभागविशिष्टादित्यर्थः । भद्रासनात् = भद्रपीठात् । अपरं स्थानं भद्रपीठं विना सर्वं गर्भगेहस्थलमपीत्यर्थः । भूरिनीरघटैः शुद्धं कृत्वाऽने- कजलपूर्णकुम्भैः संक्षाल्य। तत्र परिशोधितस्थले सपीठं स्नानपीठस्थितं भगवद्विम्ब- मवतार्य संस्थाप्येत्यर्थः । क्षालयेत् भद्रासनमपीत्यनुषज्यते । भद्रासनोपरि भगवम्बि- स्थितेस्तद्दिना प्रथमं सर्वमपि स्थानं प्रक्षाल्यान्यत्र पीठोपरि बिम्बं संस्थाप्य भद्रासनमपि क्षालयेदिति भावः । तद्विना = बिम्बं विना अर्चितं यदि 'भद्रपीठभुवो मध्ये सुश्लक्ष्णे केवले तु वा' (सा० ५।१०९) इति पूर्वोक्तप्रकारेण केवलपीठोपर्यैवार्चितं चेत् तदानीं देवं खप्लुतं भावयेत्, आकाशस्थितं ध्यात्वेत्यर्थः । निःशेषं क्षालयेद् देवस्योपरि स्थितत्वाद् एकदैव गर्भगेहस्थानं भद्रपीठमपि क्षालयेदित्यर्थः । भद्रासनोपर्येव भग- वदुपवेशेन भावनायां तत्क्षालनासंभवादिति भावः । एवमेवोक्तं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— 'भद्रासनं ततः । शोधयेत् पूर्णकुम्भैस्तु खप्लुतं भावयेद्धरिम् ।' (९।१७-१८) इति । एवमर्थवर्णने प्रणालभागादिति विशेषणस्य न किमपि प्रयोजनम्, अतोऽर्थान्तरं वर्ण्यते । तथाहि—भद्रासनात् भद्रसानसम्बन्धिन इत्यर्थः । प्रणालभागात् प्रणाला- व्यवहितभागादित्यर्थः । अपरस्थानम् = अन्यद् भद्रासनस्थानं सर्वमपि संक्षाल्य शोधितस्थले बिम्बमवतार्य प्रणालभागमपि क्षालयेत् । अन्यत् सर्वं पूर्वोक्तमेव । 'स्थानं भद्रासनस्य तु' इति पाठश्चेत्, अयमर्थः स्वरसतमो ज्ञेयः । ईश्वर(४।१६९- १७१)पारमेश्वर(६।३३८-३४०)योरपीदमेव श्लोकद्वयमुक्तम् । अतः पारमेश्वर-