भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 154, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 154

षष्ठः परिच्छेदः ९५ तथा हस्तोद्वर्त्तनार्थ सुगन्धित द्रव्यं तदनन्तर भगवान् को आचमन देवे । तदनन्तर अलङ्कृत, सुरूपा एवं माल्यादि से शोभित गौ प्रदान करे ॥ ६६ ॥ तत्पश्चात् अनेक प्रकार के भक्ष्य भोज्य (अपूप फल पायसादि) सहित पर्याप्त नैवेद्य, मधुर आदि षड् रस सभी प्रकार के शाक, सभी प्रकार के फल सहित मूल पवित्र पानक (दुग्धादि) जो मधुपर्क के समान स्वादिष्ट हों, उसे निवेदन करे । फिर आचमन के लिये सब प्रकार का अर्हणोदक देवे । फिर रत्ननिर्मित पात्र में तिल, पुनः ताम्बूल निवेदन करे ॥ ६७-६८ ॥ गन्धदिग्धौ करौ कृत्वा मुद्राबन्धमथाचरेत् ॥ ६९ ॥ मध्यमानामिकाभ्यां तु द्वन्द्वयुक्तं करद्वयात् । पराङ्मुखं च सुस्पष्टं कृत्वा योज्यं परस्परम् ॥ ७० ॥ आमूलान्नखपर्यन्तं नैरन्तर्येण यत्नतः । समुत्ताने करतले शेषाश्चाङ्गुलस्तथा ॥ ७१ ॥ अधरोत्तरयोगेन वामदक्षिणतस्तथा । तर्जन्यामूर्ध्वतोऽङ्गुष्ठे सम्मुखे सम्प्रसार्य च ॥ ७२ ॥ निविष्टा हृदयोद्देशे कार्याऽथ जपमाचरेत् । मुद्राबन्धलक्षणमाह—गन्धदिग्धावित्यारभ्य कार्येत्यन्तम् । अत्र हस्तयोर्गन्धले- पनात् पूर्वं द्वितीयार्घ्योदकेन हस्तप्रक्षालनं गन्धलेपनानन्तरं तेनैवार्घ्येण हस्तयोः परस्पर- मर्चनं च कार्यम् । यतः—'मुद्राबन्धे कराभ्युक्षं तदर्चा क्षालनं तथा' (ई० ३।९६; पा० ६।१९७) इतीश्वरपारमेश्वरयोर्द्वितीयार्घ्यविनियोग उक्तः । तथैव मुद्राबन्ध- प्रकरणेऽपि— प्रक्षाल्य गन्धतोयेन अर्घ्यपात्रोद्धृतेन वै । पाणियुग्मं यथा वै स्यात् स्वच्छमेत्यन्तानिर्मलम् ॥ नैवेद्यधूपपात्राद्यैः पात्रैश्चानिर्मलीकृतम् । कृत्वा सद्गन्धदिग्धौ तावर्येणार्च्य परस्परम् ॥ मुद्रा मूलादिमन्त्राणां दर्शयित्वा यथाक्रमम् । —(ई० ५।२६-२८; पा० ६।४००-४०२) इति व्यक्तमुक्तम् । मुद्राबन्धप्रकारस्तु—मध्यमानामिकायुगलं पराङ्मुखं सुस्पष्टम् आमूलान्नखपर्यन्तं निरन्तरं यथा तथा परस्परं संयोज्य समुत्तानयोः करतलयोस्तर्जनीद्वितयं कनिष्ठाद्वितयं चोत्तरोत्तरयोगेन वामदक्षिणतः कृत्वा तर्जनीयामूर्ध्वतः संमुखेऽङ्गुष्ठे सम्प्रसार्य इमां मुद्रां हृदये निविष्टां कुर्यात् । इयं व्यूहानां मूलमुद्रेति ज्ञेयम् ॥ ६९-७३ ॥ इसके बाद दोनों हाथों को इत्रादि सुगन्ध पदार्थों से अनुलिप्त करे । तदनन्तर मुद्रा बन्ध करे । मुद्राबन्धन का प्रकार कहते हैं—दोनों हाथ की मध्यमा