सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

९४ सात्वतसंहिता तथा च लक्ष्मीतन्त्रे— 'देयमाचमनं पश्चान्मात्रा गौर्माधुपर्किकी' (३९।३०) इति । एतद्गोमात्रानन्तरं बीजमात्रा विनिवेदनीया । 'ओषधीः शालिपूर्वाश्च स्रक्फलाढ्यं वनस्पतिम् । मूर्तं निवेदयेत् पूर्वम्' (ई०सं० ५।७; पा०सं० ६।३७९-३८०) इतीश्वरादिषु प्रतिपादनात् प्रभूतं प्रचुरमित्यर्थः । नैवेद्यं = पायसान्नादि-हविरष्टकम् । भक्ष्याणि अपूपानि, भोज्यानि फलानि । तथा च पारमेश्वरे—'भक्ष्याण्यपूपपूर्वाणि भोज्यानि तु फलानि च । लेह्यानि मधुपूवार्णि चोध्याण्याम्रादिकान्यपि । पेयानि क्षीरपूर्वाणि अनुपानान्वितानि च ।' (१८।३८६-३८७) इति । मधुराद्या रसा सर्वे इत्यनेन षण्णामपि रसानां भगवन्निवेदनार्हत्वमुक्तं भवति । यद्यपि— अपक्वव्रीहिविहिततण्डुलेनैव साधितम् । भक्ष्यं दुग्धाज्यसंसिक्तं गुलखण्डफलान्वितम् । अक्षारलवणोपेतं देवानां हविरुच्यते ॥ —(ई० २५।८८-८९; पा० १८।१६४-१६५) इति मधुररसमात्रस्य देवतार्हत्वमुक्तम्, तथापि व्रतयज्ञादिविषयत्वमात्रं बोध्यम्; अन्यत्र सर्वेषामपि रसानां समर्पणीयत्वोक्तेः । तथा चेश्वरपारमेश्वरयोः— अक्षारलवणं सिद्धं गुलक्षीरफलान्वितम् । शान्तये व्रतयज्ञे च संसाध्यं हविरुत्तमम् ॥ इति । —(ई० २५।९०-९१; पा० १८।१६७) शाकफलमूलानां ग्राह्याग्राह्यत्वविवेचनं हविःसाधनविधानं पानकादिप्रकल्पनं तत्तन्निवेदनप्रकारादिकं सर्वमीश्वरादिषु विस्तरेणोक्तं द्रष्टव्यम् । सरलतिलमात्रा सुव- र्णादिपात्रेण निवेदनीया । तथा चेश्वरे— तिलान्यथ सुरत्नानि सुवर्णे वाथ राजते ॥ पात्रे कृत्वाऽथ मात्रार्थं देवाय विनिवेदयेत् । (५।२२-२३) इति । ताम्बूलम्— लवङ्गतक्कोलैलात्वक्कर्पूरपरिभावितम् । जातीपूगफलोपेतं ससुगन्धच्छदं बहु ॥ कर्पूरचूर्णसंमिश्रं मुक्ताचूर्णविमिश्रितम् । मातुलुङ्गफलोपेतं नालिकेलफलान्वितम् ॥ प्रदद्यात् प्रणतश्चान्ते ताम्बूलं जगतः पतेः । —(ई०सं० ५।२३-२५) इत्युक्तलक्षणं ज्ञेयम् । पूर्वमलङ्कारासने ताम्बूलस्य समर्पितत्वात् पुनरित्युक्तम् ॥ ६३-६९ ॥ रूई से परिपूर्ण गद्दे, जो क्षौम वस्त्र से आच्छन्न हो, ऐसा आसन प्रदान करे । फिर प्रधान अर्घ्यपात्र, जो स्वच्छ तथा सुगन्ध पूर्ण हो, उसे अलग पात्र में स्थापित कर समर्पण करे । इसके बाद दधि, मधु, घृत युक्त मधुपर्क, फिर शीतल तर्पण जल तथा पूर्व कथित उद्वर्तन चूर्ण प्रदान करे ॥ ६३-६५ ॥