भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 161, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 161

अत्र पारमेश्वरव्याख्याने—'याम्यादाौ तु वा इति विकल्पः' इत्युक्तम् । तद्बुद्धिविकल्प एव, तथा पाठवर्णनेऽन्तरपदस्यागतिकत्वात् प्राग्भागेऽपि वृथा चतुर्धा परिस्तरणप्रसक्तेः, पूर्वभागाच्च यावदुत्तरगोचरमित्यस्य पौनरुक्त्यापत्तेश्च ॥९३-९४॥ अभग्नमूल एवं अभग्न अणु भाग वाले तथा सम कुशाओं से प्रत्येक दिशा में परिस्तरण करे, दक्षिण दिशा से उत्तर दिशा में बिछाकर कुल तीन दिशाओं में अन्तर से चार-चार कुशाओं का परिस्तरण करे । शेष पूर्व दिशा से उत्तर दिशा तक १६ कुशाओं का परिस्तरण करे ॥ ९३-९४ ॥ होमोपकरणसन्निधापन विधानम् होमोपकरणं सर्वं होमभाण्डपुरस्सरम् । अवतार्य तदूर्ध्वं तु दक्षिणस्यां तथात्मनः ॥ ९५ ॥ द्वन्द्वद्वयप्रयोगेण द्रव्यस्थापनमाचरेत् । द्विरष्टसंख्यमिध्मं तु संयुक्तं च महामते ॥ ९६ ॥ द्वितीयेनाष्टसंख्येन मुक्तदर्भैस्तरण्डिकाम् । स्रुक्स्रुवौ च चतुष्कं यदेकत्र विनिवेश्य तत् ॥ ९७ ॥ स्रग् धूपं मधुपर्कं च बीजान्येकत्र वै ततः । कौशेयं धूतकेशं तु विष्टरं च घृतं चरुम् ॥ ९८ ॥ आज्यस्थालीचतुष्कं च निधाय तदनन्तरम् । अथ परिस्तरणोपरि होमोपकरणसन्निधापनमाह—होमेति । होमभाण्डपुरस्सरं = स्रुक्स्रुवपुरस्सरमित्यर्थः । ‘स्रुक्स्रुवादीनि भाण्डानि’ (६।७९) इति पूर्वमेवोक्त- त्वात् । प्रथमं दक्षिणपरिस्तरणे आसादनक्रममाह—दक्षिणस्यामित्यादिभिः । मुक्त- दर्भैः कूर्चादिरूपेणाग्रथितैः, केवलकुशैरित्यर्थः । तैरुपलक्षिता तरण्डिका । स्रुक्- स्रुवरजोमार्जनशोधनाद्युपयुक्तः कूर्चः । कौशेयं धूतकेशम् । कुण्डशोधनोपयुक्तः कुशः कूर्चः । विष्टरं = प्रागादिकलाशार्चनप्रणीतासंस्काराद्युपयुक्तकूर्चम् ॥ ९५-९९ ॥ अब होमोपकरण सन्निधापन की विधि कहते हैं—स्रुक्-स्रुवादि से युक्त सभी होमोपकरण ऊपर से उतार कर अपने दक्षिण ओर दक्षिण परिस्तरण पर दो-दो के क्रम से द्रव्य स्थापन करे । १६ संख्या में समिधायें एवं स्रुक स्रुवा के रजो मार्जन में काम आने वाले १६ कुशा को कुण्ड शोधन के लिये उपयुक्त कुशा और कलश मार्जन के काम में आने वाले कुशाओं को भी दक्षिण की ओर एकत्र स्थापित करे । इसी प्रकार विष्टर घृत, चरु एवं चार आज्य स्थली को भी दक्षिण दिशा में समूहन कुशा पर स्थापित करे ॥ ९५-९९ ॥ प्रणीतापात्रयुगलं करकं चार्घ्यभाजनम् ॥ ९९ ॥ चतुष्कमेतदपरमग्रतो विनिवेश्य च ।