सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 164, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठः परिच्छेदः १०५ आज्यसंस्कारकथनम् आज्यस्थालीमथादाय त्वाज्यं यत्राग् द्रवीकृतम् । विनिक्षिप्याज्यभाण्डान्तमुच्चस्थेन करेण तु ॥ १०९ ॥ पुनरादाय कृत्वाय आधारोपरि यत्नतः । दार्भं काण्डचतुष्कं तु द्वादशाङ्गुलसम्मितम् ॥ ११० ॥ तिर्यगुत्तानपाणिभ्यामवष्टभ्य च सान्तरम् । अनामाङ्गुष्ठयुग्मेन यथा मध्यं नतं भवेत् ॥ १११ ॥ तैराज्यं चतुरो वारानानयेच्चतुरुन्नयेत् । अन्तरान्तरयोगेन ह्यात्मनोऽग्नेस्तु सम्मुखम् ॥ ११२ ॥ प्रणवेनोक्तसंख्येन कुण्डमध्येऽथ निक्षिपेत् । आज्यसंस्कारमाह—आज्यस्थालीमिति सार्धैश्चतुर्भिः । अत्र द्रवीकृतमाज्य- भाज्यस्थाल्यां विनिक्षिपेत्यनेन जयाख्योक्तदशविधाज्यसंस्कारेषु— 'उपाधिश्रयणं नाम यदाद्रावणमुच्यते । परिवर्तनमन्यस्मिन् भाण्डे दोषापनुत्तये ॥ प्रसादीकरणं ह्येतत्' —(१५।११७-११८) इत्युक्तसंस्कारद्वयमुक्तं भवति । तैराज्यं चतुरो वारान् आनयेच्चतुरुन्नयेदित्यनेन— नयेत्तच्चानयेद् विप्र प्रतपाग्नौ क्षिपेत् कुशम् । संप्लवोत्प्लवनावेतौ संस्कारौ परिकीर्तितौ ॥ (जया० १५।११६) इत्युक्तसंस्कारद्वयं चोक्तं भवति । अन्ये षड्विधसंस्काराश्च जयाख्योक्ता ईश्वरतन्त्रे संगृहीता ग्राह्याः । उक्तसंख्यानप्रणवेन = अष्टवारेणेत्यर्थः । चतुरो वारा- नानयेत्, चतुरुन्नयेदित्युक्तत्वात् ॥ १०९-११३ ॥ अब आज्य संस्कार कहते हैं—आज्य स्थाली लेकर पहले जिस घृत को पिघलाया गया था, उसे हाथ ऊपर उठा कर आज्यस्थाली में डाले । फिर उसे अपने आगे रख कर प्रयत्नपूर्वक आधार पर अधिश्रयण करे । फिर १२ अङ्गुल लम्बा चार काण्ड वाला कुशा (पवित्री) तिरछे उतान हाथ में पहन कर अङ्गुठे तथा अनामिका में पहने, फिर चार बार मध्य भाग को झुकाकर घी को चार बार ऊपर उठावे, फिर चार बार नीचे करे । बीच-बीच में अपने तथा अग्नि के सामने रख कर प्रणव मन्त्र पढ़ कर चार बार कुण्ड में घी का हवन करे ॥ १०९-११३ ॥ स्रुकस्रुवावथ चादाय दर्भपुञ्जीलकेन तु ॥ ११३ ॥ रजोपनयनं कुर्यात् प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा । निर्मलीकृत्य कूर्चेन ज्वालाभिः सम्प्रताप्य च ॥ ११४ ॥ सा० सं० - 11