भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 167, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 167

१०८ सात्वतसंहिता समास्ते सभ्यवपुषा पश्चिमास्यामनन्तरम्। गार्हपत्याख्यभेदेन ततस्तिष्ठति चोत्तरे ॥ १२८ ॥ ओदनम्पचनात्मा तु सर्वात्मत्वेन मध्यतः। आधाराधेयभावेन त्वास्ते संवलिताकृतिः ॥ १२९ ॥ अनेन होमेनाग्निर्लब्धसत्ताको भूत्वाऽन्तर्गतं भगवन्तं दृष्ट्वा तन्मयत्वं प्राप्य स्वयमेव याजककर्तृकयागाङ्गत्वमाश्रित्य चातुरात्म्याराधनार्थं स्वयमपि चतुर्धा आहव- नीयसभ्य-गार्हपत्यौदनं पचनात्मभेदैः प्रागादिषु स्वात्मत्वेन मध्ये चाधाराधेय- भावसंवलिताकृतिस्तिष्ठतीत्याह—तदेति सार्धैः पञ्चभिः ॥ १२४-१२९ ॥ इस प्रकार अधिकार प्राप्त कर अग्नि के अन्तर्गत भगवान् विष्णु को देखकर एवं तन्मयत्व प्राप्त कर उनकी इच्छा से स्वयमेव याजक कर्तृत्व यागाङ्गत्व का आश्रय लेकर, चातुरात्म्य की आराधना के लिये स्वयं अपने को कुण्ड के मध्य से अधिभूत स्वरूप से दिशाओं के क्रम से प्रभागों में विभक्त हो कर स्थित हो जाता है ॥ १२४-१२७ ॥ पूर्वदिशा में आहवनीय रूप से और दक्षिण दिशा में सभ्यरूप से, पश्चिम में गार्हपत्य रूप से, उत्तर में ओदनंपच नाम से, सर्वात्मत्वेन मध्य से, इस प्रकार आधाराधेयभाव से संवलिताकृति हो कर स्थित हो जाता है ॥ १२७-१२९ ॥ अङ्गाराण्यर्चिषश्चैव शक्तिर्या दहनात्मिका। त्रिलक्षणोऽयमाधार आधेयो हुतभुग् विभुः ॥ १३० ॥ आत्मयोनिस्तु विश्वेशो वासुदेवः सनातनः। एवं ज्ञात्वा पुरा सम्यक् सत्तां वैश्वानरीं पराम् ॥ १३१ ॥ ततः कर्मणि वर्तेत नैष्ठिकः कृतनिश्चयः। आधाराधेयविवरणमाह—अङ्गाराणीति सार्धेन। एवं सम्यग्ज्ञानेन सत्तापरिज्ञाना- नन्तरमेव कर्मणि प्रवृत्तिमाह—एवमिति। अस्मिन्नवसरेऽग्न्यर्चनमीश्वराद्युपबृंहितं ग्राह्यम् ॥ १३०-१३२ ॥ अङ्गार, अर्चि और दहनात्मिका शक्ति यह तीन लक्षण आधार के हैं। स्वयं विभु अग्निदेव के आधार हैं। इस प्रकार उस वैश्वानरी परा-सत्ता को आत्मयोनि, विश्वेश, वासुदेव, सनातन समझकर नैष्ठिक कृतनिश्चय हो कर कर्म में प्रवृत्त होते हैं ॥ १३०-१३२ ॥ कुर्यादुदकपूर्वं तु प्राग्वदावाहनं ततः ॥ १३२ ॥ व्यक्तेर्विगलितेनैव तत्त्वेनाप्यव्ययात्मना। अथाग्निमध्ये भगवदावाहनमाह—कुर्यादिति। व्यक्तेर्विगलितेनेत्यनेन बिम्बादि- ष्वर्चितस्यैवात्रावाहनमित्यवगम्यते। तत्त्वेन = मान्त्ररूपेणेत्यर्थः ॥ १३२-१३३ ॥