सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

चतुरङ्गुलमानेनाऽप्यन्नग्रासमथाहरेत् । तन्निधाय स्रुचा दर्भे तदूर्ध्वं पूर्ववत् घृतम् ॥ १५२ ॥ दद्यादग्नौ चतुष्कं तु क्षिपेदन्नाहुतिं ततः । भूयोऽग्नौ स्रुक्चतुष्कं तु चाज्यस्यापाद्य यत्नतः ॥ १५३ ॥ ततोऽन्न माज्यसंसिक्तं प्राग्वत् कृत्वहुतिं पुनः । दद्यात् पूर्वप्रयोगेण त्वेवमेव चतुष्टयम् ॥ १५४ ॥ हुत्वाऽप्यन्नाहुतीनां च ह्याख्यां जुहुयात् ततः । तासां होमक्रममाह—घृतसिक्तां चतुःसंख्यामित्यारभ्य आज्याख्यां जुहुयात् तत इत्यन्तम् । घृतसिक्तां घृतेनोभयतः सिक्तामित्यर्थः, ‘आज्येनोभयतः सिक्तम्’ (६। १३६) इति पूर्वोक्तेः । एकैकाम् पूर्वमिध्महोमप्रकरणे चतुश्रुतस्समिधां युगपत् प्रक्षेप- स्योक्तत्वादत्रापि तादृशत्वशङ्काया निवृत्यथमेकैकामित्युक्तम् सुपुष्कलामित्यनेन कृमि- भक्षितत्वादिदोषराहित्यमुच्यते । प्राग् आसादनकाल इत्यर्थः । कुङ्कुमादिना आदि- शब्देन कर्पूरकस्तूर्यौ गृह्येते, स्रग्धूपमधुपर्कं स्रक् पुष्पमित्यर्थः । ‘ततः पुष्पमयीं दद्यात्’ (४०।६८) इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तेः । धूपः = गुग्गुल्वादि । मधुप(र्क? र्कः) संमिलित- पयोदधिमध्वाज्यम् । बीजानि = मुद्गादीनि । अन्नानि = पायसादीनि । आज्यं = गोघृतम् । आहत्य सप्त समिधो ज्ञेयाः । यथाक्रमम् = उत्त्क्रममनतिक्रम्येत्यर्थः । पूर्वं काष्ठसमिधम्, ततः पुष्पम्, ततो धूपम्, ततो मधुपर्कम्, ततो बीजानि, ततश्चरुम्, तत- स्त्वाज्यं क्रमेण जुहुयादिति यावत् । क्वचित् सात्वतपुस्तकेषु ईश्वर(५।१९४) पारमेश्वरपुस्तकेषु च ‘बीजान्याज्यं यथाक्रमम्’ इत्यशुद्धपाठो लिखितः । तदनुसारेण केषुचित् पारमेश्वरप्रयोगेषु बीजाहु- त्यनन्तरमाज्याहुतिस्तदनन्तरं चर्वादुहतिरिति लिखितम्, तदसंगतम्, यतः पूर्वं सामा- न्यतोऽन्नसमिद्दानोक्तिमन्तरा तत्रान्नसमिधो दाने विशेषोऽयं विधीयत इत्युक्तेरवतरणा- संभवात्, आज्याख्यां जुहुयात् तत इति चर्वादुहुत्यनन्तरमाज्याख्यसमिद्दानस्योक्त- त्वाच्च । प्राक् संस्कृताग्नौ साधितमित्यत्र चरुसाधनप्रकारस्तु दीक्षाप्रकरणे वक्ष्यमाणो ज्ञेयः । तन्मध्ये चरुमध्ये । आज्यस्य स्रुक्चतुष्कं निक्षिपेत्, स्रुचाज्येन चतुर्वारमभि- घार्येदित्यर्थः । अन्नग्रासं कुक्कुटाण्डप्रमाणमन्नकबलमित्यर्थः । ‘कुक्कुटाण्डप्रमाणं तु ग्रास इत्यभिधीयते’ (अ०सं० १२१-१२२) इति स्मृतेः । अथादाय स्रुचं तत्र तद्वद् दद्याच्चतुष्टयमित्यत्र, तदूर्ध्वं पूर्ववद् घृतमित्यत्र, दद्यादग्नौ चतुष्कं तु इत्यत्र च स्रुवेणेति ज्ञेयम् । ततोऽन्नमाज्यसंसिक्तं प्राग्वत् कृत्वा स्रुचाऽज्येन चरुं चतुर्वारमभिघार्येत्यर्थः । पूर्वप्रयोगेणेत्यनेन स्रुचि स्रुवेण चतुरभिघारः, तत्र चरुनिक्षेपः, तदुपरि पुनश्चतुरभि- घारस्स्रुवेणाज्याहुतिचतुष्टयम्, चर्वाहुत्यनन्तरं पुनः स्रुचाऽज्याहुतिचतुष्टयं च संगृह्यते । एवमन्नाहुतीनां चतुष्टयं हुत्वेत्यनेनान्नाहुतीनामपि चतुःसंख्याकत्वमेव ज्ञेयम् । एवं काष्ठसमिधोऽन्नसमिधश्च चतुःसंख्याकत्वोक्त्या पुष्पादीनां पञ्चसमिधामपि चतुः- संख्यया होमो ज्ञायते ।