भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 172, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 172

षष्ठः परिच्छेदः ११३ पारमेश्वरव्याख्याने तत्प्रयोगे च षोडशसंख्ययाऽन्नाहुतयस्तत्संख्ययाऽऽज्याहुत- यश्च प्रतिपादिताः । तद् भ्रान्तिमूलकम्, दद्यात् पूर्वप्रयोगेण त्वेवमेव चतुष्टयम् । हुत्वाप्यन्नाहुतीनां त्वित्यन्नाहुतिचतुष्टयस्य कण्ठरवेणोक्तत्वात्, एकैकान्नाहुतेः पुरस्तात् परस्ताच्च चतुश्चतुः संख्यक्रियमाणा-ज्याहुतीनां द्वात्रिंशत्संख्याकत्वाच्च । वस्तुतस्तु बहुशः पारमेश्वरपुस्तकेष्वस्मिन् प्रकरणे च चतुष्कं तु मन्त्रैराज्यस्य निक्षिपेदित्यादि दद्यादग्नावित्यन्तग्रन्थपातादेवं व्याख्यातारः प्रयोगकाराश्च बभ्रमुरिति ज्ञेयम् । अत एव पारमेश्वरव्याख्याने—'तत्रान्नसमिधविशेषमाह—तत्रान्नसमिधो दान इति पञ्चभिः' इति लिखितम् । मध्ये पतितं श्लोकद्वयं न किञ्चिदपि तेषामाकांक्षापद- वीमधिरूढम् ॥ १४८-१५५ ॥ पहले काष्ठ समिधा का, फिर पुष्प का, फिर धूप का, फिर मधु का, फिर बीज का, फिर चरु का, फिर घी का इस प्रकार से क्रमशः हवन करे ॥ १४८ ॥ उसमें अन्न समिधा (चरु) के हवन में इस प्रकार की विशेषता है अग्नि में सिद्ध चरु को अपने आगे स्थापित करे । फिर उसे उद्घाटित कर अच्छी प्रकार से अवलोकन करे । फिर अर्घ्य के जल से प्रोक्षण कर अग्नि युक्त चार गाँठ वाले कुशाओं से उसका स्पर्श करे ॥ १४९-१५० ॥ फिर उसके मध्य में चार स्रुवा घी डाले । फिर स्रुवा लेकर चार स्रुवा चरु अग्नि में डाले । फिर उसमें से चार अङ्गुल अन्न का ग्रास लेकर फिर स्रुवा से उसे दर्भ में स्थापित कर पूर्ववत् उसमें घृत डाले । इस प्रकार चार बार अन्नाहुति प्रदान करे । इसी प्रकार चार स्रुवा घृत की आहुति पुनः प्रदान करे । तदनन्तर आज्य संसिक्त अन्न की आहुति देने के पश्चात् अन्न की तथा आज्य की आहुति मिश्रित रूप से देवे ॥ १५१-१५५ ॥ तदन्ते तोयनिर्मुक्तैः कुसुमैरर्घ्यमिश्रितैः ॥ १५५ ॥ पूजयेच्चतुरो वारान् मन्त्रैर्वा प्रणवैः प्रभुम् । ततोऽग्निस्यदेवानां पुष्पैश्चतुर्वारमर्चनमाह—तदन्त इति । अर्घ्यमिश्रितैराज्यार्घ्य- मिलितैरित्यर्थः, अन्यथा तोयनिर्मुक्तैरित्यनेन विरोधात् । अत एवाज्येनैवार्घ्यदानादिक- मुक्तं पाद्मे—'अर्घ्यपूर्वं निवेद्यान्तं सर्पिषा जुहुयात् सकृत्' इति । मन्त्रैः = वासुदेवादि- मन्त्रैरित्यर्थः । यद्वा प्रणवैः, बहुवचनेन चतुर्वारमुच्चरितैरित्यर्थः । मूर्तिमन्त्राः प्रति- व्यक्तिविभिन्नाः, प्रणवस्तु व्यापकत्वात् सर्वेषामेक एवेति भावः । अत्र प्रणवैरि- त्यनेनाष्टाक्षरादयश्चत्वारो मन्त्रा अप्युपलक्ष्यन्ते, तेषामपि प्रणवार्थविवरणरूपतया व्यापकत्वात्, तेषु प्रणवपदमन्त्रत्वेनोक्तत्वाच्च । तथा च लक्ष्मीतन्त्रे— पदमन्त्रपाञ्चाश्योऽस्य स्युर्विधाने पाञ्चरात्रिके ॥ विष्णवे नम इत्येवं नमो नारायणाय च । नमो भगवते पूर्वं वासुदेवाय चेत्यपि ॥ जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ।