सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 177, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ें११८ सात्वतसंहिता तादर्थ्येनाथ चतुरो विनिवेश्यासनेषु च ॥ १६८ ॥ लब्धलक्षान् परे तत्त्वे ब्राह्मणान् पाञ्चरात्रिकान् । प्राङ्मुखं द्वितयं चैव द्वितयं चाप्युदङ्मुखम् ॥ १६९ ॥ सम्पत्त्यभावेऽप्येकं वा विनिवेश्योत्तरासनम् । अथ तेषां क्रमात् कुर्यादर्चनं चातुरात्म्यवत् ॥ १७० ॥ अर्घ्यानुलेपनाद्यैस्तु भोगैर्मात्रावसानिकैः । तत्तत्कालोचितैः सर्वैरनुपादेयवर्जितैः ॥ १७१ ॥ अथ पितॄनुद्दिश्य ब्राह्मणचतुष्टयमेकं ब्राह्मणं वा भोजयेदित्याह—तादात्म्ये- नेति । दत्तदृष्टीन्, ब्रह्मज्ञानिन इति यावत् । भोगैः = आभ्यवहारिकैरित्यर्थः । मात्रा- वसानिकैः = भोजनानन्तर्यतिलमात्रादानान्तैरित्यर्थः । अत्रापि पितॄ(प्ति?प्तये) पूर्वोक्त(T) एव मन्त्राः । अन्यत् सर्वं श्राद्धवज्ज्ञेयम् । अत्रापेक्षिता बहवो विशेषाः पारमेश्वरोक्ता ग्राह्याः ॥ १६८-१७१ ॥ अब इसके बाद पितरों के उद्देश्य से चार ब्राह्मण अथवा एक-एक ब्राह्मण भोजन करावे । इस बात को कहते हैं—पितरों के उद्देश्य से निमंत्रित वे ब्राह्मण पर तत्त्व लक्ष्य तक पहुँचे हुए हों, ब्रह्मतत्त्व के ज्ञाता हों, पाञ्चरात्रिक होना चाहिये । उन चार ब्राह्मणों में दो को पूर्वाभिमुख तथा दो को उत्तराभिमुख बैठावे । सम्पत्ति के अभाव में केवल एक-एक ही ब्राह्मण को उत्तराभिमुख बैठावे । फिर उनका चतुरात्म्यवत् अर्चन करे ॥ १६८-१७० ॥ उन्हें अर्घ्यप्रदान करे तथा चन्दनादि अनुलेपन देवे । उत्तमोत्तम भोजनादि उन्हें प्रदान करे तथा भोजन के अन्त में तिल मात्रादि प्रदान करे । इस प्रकार श्राद्ध- कालोचित समस्त उपादेय वस्तु प्रदान करे, अनुपादेय वस्तु वर्जित करे ॥ १७१ ॥ तैश्चापि मौननिष्ठैस्तु भवितव्यं सुयन्त्रितैः । वाग्यताः शुद्धलक्षाश्चाप्यन्नमूर्त्तौ जनार्दने ॥ १७२ ॥ येऽश्नन्ति पितरस्तेन तृप्तिमायान्ति शाश्वतीम् । श्राद्धभोक्तॄणां मौनं पितॄतृप्तिकरमित्याह—तैरिति सार्धेन ॥ १७२-१७३ ॥ वे ब्राह्मण भी श्राद्ध में भोजन के समय मौननिष्ठ हों, वाक् पाणिपाद चापल्य से वर्जित हों, सुयन्त्रित हों, मौन रूप से शुद्ध लक्ष्य वाले तथा अन्नमूर्ति जनार्दन में श्रद्धा रखने वाले हों । इस प्रकार के ब्राह्मण जिसके श्राद्ध में भोजन करते हैं उनके पितर शाश्वत लोक प्राप्त करते हैं ॥ १७२-१७३ ॥ अतः सव्यभिचारं तु मौनं वर्ज्यं क्रियापरैः ॥ १७३ ॥ शुभमव्यभिचारं यत् तत् कार्यं सर्ववस्तुषु । तत्रापि दुष्टस्य मौनस्य त्याज्यत्वमदुष्टस्य ग्राह्यत्वमाह—अत इति ॥ १७४ ॥