सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

१२० सात्वतसंहिता तदन्यैस्तु तिलोदकं कृत्वा पितॄनुद्दिश्य यथाशक्ति फलमूलैर्ग्रासमात्रं गवे वा भिक्षवे वा देयमित्याह—कृत्वेति ॥ १७९ ॥ धनी से अतिरिक्त लोगों को तिल से लेकर उदकान्त तक अपनी शक्ति के अनुसार फलमूलों के द्वारा उनको ग्रास मात्र गाय अथवा भिक्षु को प्रदान कर देना चाहिये ॥ १७९ ॥ यस्माद् दिव्यैर्महामन्त्रैर्दत्तं यत्पूजितेऽच्युते । पित्रर्थमल्पं वा भूरि तत्तेषामक्षयं भवेत् ॥ १८० ॥ एवं पितॄनुद्दिश्य किञ्चिद् दत्तमपि मन्त्रमहिम्ना तदनन्तं भवतीत्याह—यस्मा- दिति । एवमेव पितृसंविभागस्त्रिकालेष्वनुष्ठीयमानेष्वपि प्राभातिकार्चनानन्तरं माध्या- ह्निकार्चनानन्तरं वा सकृदेव कार्य इति ज्ञेयम्, 'वह्निसन्तर्पणं षष्ठं पितृयागस्तु सप्तमम्' (जया० २२।७९) इति । पितृसंविभागस्य भगवदाराधनाङ्गत्वोक्त्या साङ्गानुष्ठान- सिद्ध्यर्थं प्रत्याराधनमनुष्ठेयमित्याशङ्का त्वीश्वरपारमेश्वरयोः परिहृता । तथाहि— यत्र द्वादशकालेज्या कर्तव्या भूतिविस्तरात् । तत्र प्राभातिकीं कुर्यात् पूजामष्टाङ्गसंयुताम् ॥ अङ्गद्वयं तु पाश्चात्त्यं विना वा तां समाप्य च । पितॄणां संविभागं च अनुयागं यथोदितम् ॥ देशिकः स्वेच्छया कुर्यान्नित्यं माध्यन्दिनेऽर्चने । त्रिकालेष्वेकमष्टाङ्गं षडङ्गं चाचरेद् द्वयम् ॥ इति ॥ —(ई०सं० ६।७६-७८; पा० सं० ७।४३१-४३४) एतेन स्वार्थपरार्थार्चनद्वयेऽप्येकेनैवानुष्ठिते सत्यपि न प्रत्येकं पितृसंविभागः कार्य इति सिद्धम्, तस्यैकस्मिन्नहनि सकृदेव कर्तव्यत्वात् । नन्वभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोगरूपपाञ्चकालिकधर्मानुष्ठानं भागवतस्य विहितम्, तत्र परार्थानधिकारिभिः स्वार्थेज्यया क्रियते, तदधिकारवतां युष्माकं परार्थ- संज्ञकश्रीयादवाद्रीयादिदिव्यस्थलाविर्भूतश्रीमन्नारायणाद्यर्चनेनैव कृतकृत्यत्वात् पनुः किं स्वार्थसंज्ञकस्वगृहार्चनेनेति चेत्, सत्यम्, 'परार्थः सूर्यसदृशः स्वार्थस्तु गृहदीपवत्' इतीश्वरोक्तेः, सूर्यप्रकाशेनैव कृतार्थत्वेऽपि स्वगृहेऽपि दीपारोपणवत् स्वार्थार्चन- स्याप्यपेक्षित्वात्, केशवार्चा गृहे यस्य न तिष्ठति महीपते । तस्यान्नं नैव भोक्तव्यमभक्ष्येण समं हि तत् ॥ इति स्वगृहेऽपि भगवद्विम्बार्चनस्यावश्यकत्वोक्तेः । 'स्वार्थस्यापि परार्थस्य पूजायामधिकारिणः' इत्युभयत्राप्यधिकाराच्चास्माकमपि स्वार्थं भगवदाराधनमाव- श्यकमिति बोध्यम् । ननु चाऽस्तु नाम भवतां स्वार्थपरार्थार्चनयोरधिकारः, स्वगृहे भगवदर्चनावश्य- कत्वमपि । स्वार्थपरार्थाधिकारिणो भवदीया बहवः सन्ति । न हि सर्वैरपि सर्वदा परार्थयजनं क्रियते । अतः परार्थाराधनं कुर्वतैव स्वार्थाराधनमपि कार्यम् । पितृ-