भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 237, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 237

१७८ सात्वतसंहिता केशवादीनामर्चनस्थानान्याह—मध्यत इति द्वाभ्याम्। मध्यतः = पीठमध्यस्थ- कर्णिकामध्ये इत्यर्थः। केवलस्य = इत्यनेनारस्थाने देव्या सहार्चनम्। अत्र तु केशव- स्येति ज्ञायते। वासुदेवस्वरूपस्य = इत्यनेन चक्राधिष्ठातुः कालस्यापि प्रागरे केशवेन सहार्चनं ज्ञायते। तदादिद्वादशानां = केशवादिद्वादशमूर्तीनामित्यर्थः॥ ७३-७४॥ पीठ के मध्य में स्थित कर्णिका के मध्य में स्थित केवल महात्मा केशव को स्नान कराए। इसके बाद चक्रस्थ वासुदेव स्वरूप को, फिर अरा पर सन्निविष्ट चक्राधिष्ठान महाकाल को, तत्पश्चात् तदादि केशवादि द्वादश मूर्तियों को स्नान करावे॥ ७३-७४॥ स्नपनद्रव्यकथनम् अम्बुना पञ्चगव्येन क्षीरेण तदनन्तरम्। दध्ना घृतेन मधुना सर्वौषधिजलेन च॥ ७५॥ बीजाम्बुफलतोयेन गन्धपुष्पाम्बुना ततः। हेमरत्नोदकेनाथ कुम्भस्थेन पृथक् पृथक्॥ ७६॥ स्नपनद्रव्याण्याह—अम्बुनेति द्वाभ्याम्। अत्राम्बुना मध्यस्थकेशवस्य, पञ्च- गव्येनारस्थकेशवस्य, क्षीराद्येकादशकलशैर्नारायणादिदामोदरान्तानां च स्नपनमिति ज्ञायते। नन्वीश्वरपारमेश्वरयोः— अम्बुना पञ्चगव्येन क्षीरेण तदनन्तरम्। दध्ना घृतेन मधुना सर्वौषधिजलेन तु॥ बीजाम्बुफलतोयेन गन्धपुष्पाम्बुना ततः। हेमरत्नोदकेनाथ पूरितं तु यथाक्रमम्॥ कलशानां द्विषट्कं यत् परमेतदुदाहृतम्। —(ई० सं० १५।७८-८०, पा० सं० १४।७८, ८१) इतीदमेव स्नपनं द्वादशकलशात्मकत्वेन प्रतिपादितम्, इह भवता त्रयोदश- कलशात्मकत्वेन व्याख्यातं कथमेतदविरुद्धं भवतीति चेत्, सत्यम्। अविरोधं ब्रूमः—किमीश्वरपारमेश्वरयोरम्बुनेत्युक्तमात्रेण विरोधः? तत्र यथा मूलमम्बुनेत्यादिप्रतिपादनेऽपि तत्र विवक्षितम्, कलशानां द्विषट्कमित्युक्तत्वात्; पञ्च- गव्यादिन्येव विवक्षितानि। यथा पारमेश्वरे भोगयागप्रकरणे (५।१३०) "लक्ष्माद्याः केसरादिषु" (१२।८१) इति जयाख्यवचने प्रतिपादितेऽपि तत्र लक्ष्मीर्न विवक्षिता, हृन्मन्त्र एव विवक्षितः, तद्वदिहापि विवक्षाधीनं बोध्यम्। अत एवास्मत्तातपादैः सात्वतामृते पञ्चगव्यादीन्येव प्रतिपादितानि। ननु च किमेतावता प्रयासेन, मध्यस्थकेशवस्याप्यभिषेकसिद्ध्यर्थं खलु भवता त्रयोदशकलशात्मकत्वमङ्गीक्रियते, तथा त्रयोदशकलशात्मकत्वं ममापीष्टमेव। अपि तु