सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 240, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंअष्टमः परिच्छेदः १८१ कान्तासमन्वितं देवं केशवं क्लेशनाशनम् ॥ ८७ ॥ अथ तद्दशमीमारभ्य नारायणमन्त्रेण व्रतानुष्ठानम्, तदर्थं पूर्वोक्तकर्णिका- मध्ये केवलस्य स्वकारणभूतवासुदेवाकारनारायणस्यार्चनम्, बहिररस्थाने नारायणस्य तद्देव्या सहार्चनम्, दशम्याद्दिद्वादश्यन्तं दिनत्रये नारायणस्यार्चनानन्तरं केशव- स्यापि स्थानद्वयेऽर्चनम्, द्वादश्यां रात्रौ केशवस्योत्तरपूजां चाह—ततः प्रभृतीति चतुर्भिः ॥ ८४-८७ ॥ उसी काल से पहले कही गई विधि के अनुसार नारायणाख्य मन्त्र द्वारा समस्त व्रत कर्म समाप्त करे ॥ ८४ ॥ सर्वप्रथम कर्णिका के मध्य में सबके कारणभूत वासुदेवाकार श्री नारायण का अर्चन करे । फिर बाहर अर के स्थान में पूर्व की भाँति स्नानादि से देवी समेत नारायण की पूजा करे ॥ ८५ ॥ द्वादशी के दिन विधानपूर्वक केशव के साथ नारायण की पूजा करे । किन्तु यहाँ नारायण के बाद केशव की पूजा का विधान है । इसके बाद दिन बीत जाने पर क्लेशनाशक कान्ता सहित भगवान् केशव से क्षमा माँगे ॥ ८६-८७ ॥ विमर्श—दशमी से लेकर द्वादशी पर्यन्त तीन दिन तक नारायण की पूजा के बाद दो स्थानों में केशव का भी अर्चन करना चाहिए । अर्थात् पौष शुक्ल दशमी से आरम्भ कर नारायण का व्रतानुष्ठान करे । पहले पूर्वोक्त कर्णिका के मध्य में स्वकारणभूत वासुदेवाकार केवल नारायण का अर्चन करे । फिर बाहर अर स्थान में नारायण का देवी के साथ अर्चन करे । दशमी से लेकर द्वादशी पर्यन्त तीन दिन नारायण की अर्चना के बाद केशव का भी दोनों स्थानों में अर्चन करे । फिर द्वादशी के दिन रात्रि में केवल केशव की पूजा करे । अथ दामोदरान्ताभिर्मूर्त्तिभिश्च समन्वितम् । देवं नारायणं भक्त्या परेऽहनि समर्चयेत् ॥ ८८ ॥ मध्ये केशववत् पश्चाच्चक्रस्थं केशवारके । केशवं च तदीयेऽरे यजेत् कान्तासमन्वितम् ॥ ८९ ॥ एवं प्रतिदिनं तावद् यावन्मासस्य सा तिथिः । ततो माधवमूर्तेर्वै प्राग्वदाराधनं भवेत् ॥ ९० ॥ तदपरदिनमारभ्य माघशुक्लदशम्यन्तं नारायणस्यैव केशववत् स्थानद्वयेऽर्चनम्, तदनन्तरं केशवमाधवादीनां द्वितीयाद्यरेषु क्रमेण पूजनं च कार्यमित्याह—अथेति सार्ध- द्वाभ्याम् । केशवारके पूर्वकल्पे केशवो यस्मिन्नरे पूजितस्तस्मिन्नित्यर्थः । तदीयेऽरे नारायणः पूर्वं यस्मिन्नर्चितस्तस्मिन्नर इत्यर्थः । माघमासे माधवमन्त्रेण व्रतानुष्ठानं पूर्ववदेव कार्यमित्याह—तत इत्यर्धेन । अत्र प्राग्वदित्यनेन माघशुक्लदशम्यादि- द्वादश्यन्तं दिनत्रयेऽपि माधवस्य स्थानद्वयार्चनानन्तरं नारायणस्यापि स्थानद्वयेऽर्चनम्,