भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 241, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 241

१८२ सात्वतसंहिता द्वादश्यां रात्रौ नारायणस्योत्तरपूजनम्, तदपरदिनमारभ्य फाल्गुनशुक्लद्वादश्यन्तं माधव- स्यैव स्थानद्वयेऽर्चनम्, द्वितीयाद्यरेषु केशवनारायणगोविन्दादीनामर्चनम्, तद्द्वादश्यां रात्रौ माधवस्योत्तरपूजनं चोक्तं भवति । तद्दशम्यादिद्वादश्यन्तं दिनत्रयेऽपि माधवा- र्चनात् पूर्वमेव गोविन्दादित्रिककारणभूतस्य सङ्कर्षणस्य कर्णिकामध्ये वासुदेववत् परत्वेन ध्यानम्, तत्र तदाकारस्य गोविन्दस्यार्चनम्, तस्यारस्थानेऽपि देव्या सहार्चनम्, सङ्कर्षणसमुत्पन्नगोविन्दादित्रिकस्य रक्तवर्णत्वेन चन्दनकुसुमवस्त्रभूषणनैवेद्यादीनामपि रक्तवर्णत्वम्, केषाञ्चित् कुसुमादीनामपि रक्तवर्णाभावेऽपि केनचिद्रक्तधातुना तद्रक्तीकरणम्, ताम्रपात्रे सक्तुमात्रनिवेदनं च ॥ ८८-९०॥ अब पौष शुक्ल दशमी के दूसरे दिन से आरम्भ कर माघ शुक्ल दशमी पर्यन्त नारायण की भी केशव की तरह दोनों स्थानों पर पूजा कहते हैं—इसके बाद दूसरे दिन दामोदरान्त मूर्तियों के साथ नारायण देव की भक्तिपूर्वक अर्चना करे । पीठ मध्यस्थ कर्णिका के मध्य में केशव की ही भाँति केवल तथा चक्र के अरे में चक्र पर स्थित सपत्नीक नारायण का पूजन करे । इस प्रकार प्रतिदिन तब तक पूजन करे जब तक अगले मास की अगली तिथि न आ जावे । इसी प्रकार माधव की मूर्ति की भी आराधना करे ॥ ८८-९० ॥ तदर्चने समाप्ते तु द्वादश्यां फाल्गुनस्य च । सङ्कर्षणं परत्वेन भावयेद् वासुदेववत् ॥ ९१ ॥ तदाश्रितं तु गोविन्दं मध्ये मूर्तं समाह्वयेत् । चक्रस्थं सह देव्या वै ततस्तं पूज्य पूर्ववत् ॥ ९२ ॥ रक्तचन्दनयुक्तेन कुङ्कुमेन तथैव च । पुष्पस्रग्वाससा तद्वद् रक्तशाल्योदनेन च ॥ ९३ ॥ सुगन्धेन फलै रक्तैर्लिप्तैर्वा रक्तधातुभिः । आरक्तरत्नसंसिद्धैर्विद्रुमैः पुरुभूषितैः ॥ ९४ ॥ सक्तूंस्तु ताम्रपात्रे तु कृत्वाऽथ विनिवेद्य तु । विशेषमाह—तदर्चने समाप्त इत्यादिभिः । अत्र द्वादश्यामित्यनेन दशम्यादिद्वाद- श्यन्तदिनत्रयमप्युपलक्ष्यते ॥ ९१-९५ ॥ माधव की अर्चना की समाप्ति के बाद फाल्गुन शुक्ल दशमी को वासुदेव की तरह ही परस्वरूप सङ्कर्षण की भावना करे ॥ ९१ ॥ फिर उनसे निष्पन्न उन्हीं के आश्रित गोविन्द का कर्णिका मध्य में आवाहन करे तथा चक्र के अरे में देवी के साथ पूजन करे । (यहाँ तदाकार होने से गोविन्द का पूजन कहा गया है) यतः गोविन्द रक्त वर्ण के हैं इसलिये इनका पूजन भी रक्त चन्दन, रक्त कुङ्कुम, रक्त पुष्प, रक्त वस्त्र, रक्त शालि का ओदन, रक्त सुगन्ध, रक्त फल, रक्तानुलेपन, रक्त धातु एवं रक्त वर्ण के रत्नों के