भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 249, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 249

१९० सात्वतसंहिता उदयात् प्राग् यदा विप्र मुहूर्त्तद्वयसंयुता । सम्पूर्णैकादशी नाम तत्रैवोपवसेद् गृही ॥ इति पूर्णशब्दार्थ उक्तः ॥ १३६ ॥ अब द्वादशी के निर्णय के विषय में कहते हैं—यदि एकादशी पूरे रात दिन हो और द्वादशी के दिन भी कुछ शेष हो । एकादशी के साथ यदि द्वादशी पूर्ण हो तथा दूसरे दिन भी त्रयोदशी के साथ शेष द्वादशी हो, तब दूसरे दिन, जिस दिन द्वादशी हो, अथवा जिस दिन त्रयोदशी के साथ अवशिष्ट द्वादशी हो, उसी में पूर्वोक्त व्रतार्चन एवं पारणादिक कर्म करे ॥ १३६ ॥ संवत्सरस्य वै मध्याद् यस्त्वेकां कर्तुमिच्छति । तस्यामपि स्वमन्त्रेण कर्म पूजान्तमाचरेत् ॥ १३७ ॥ यथाप्राप्तैस्तु पुष्पाद्यैः प्रागुक्ताङ्गैः सहार्चनम् । पररूपस्य मध्ये तु पूजनं स्वेऽन्वगेव हि ॥ १३८ ॥ केवलस्य तु तस्यैव स्वनाम्ना प्रीणनं हितम् । पारणं प्राग्विधानेन त्वेकं भूरिफलप्रदम् ॥ १३९ ॥ तस्माद् द्वे त्रीणि वा कुर्यात् स्वशक्त्या श्रद्धयान्वितः । एवमेकं वत्सरं प्रतिद्वादशीव्रतानुष्ठानाशक्तावेकस्यां वा द्वादश्यां तन्मासेश- मन्त्रेण तदनुगुणवर्णफलपुष्पादिवस्तुभिस्तत्कारणभूतवासुदेवाद्यन्यतमाकारस्य केवलस्य = कर्णिकामध्येऽर्चनम्, बहिररस्थाने तद्देव्या सहार्चनम्, एकस्य त्रयाणां वा ब्राह्मणानां भोजनम्, तेन तन्मासेशप्रीणनं च कार्यमित्याह—संवत्सरस्येति सार्धैस्त्रिभिः ॥ १३७-१४०॥ यदि कोई एक वर्ष तक प्रतिद्वादशी के व्रतानुष्ठान में अशक्त है तब वह किसी भी एक द्वादशी को उस मासेश के मन्त्र से यथाप्राप्त पुष्पादि से, प्रागुक्त अङ्गों के साथ वासुदेवादि किसी एक आकार का, केवल कर्णिका के मध्य में अर्चन करे, बाहर अरा के स्थान में देवी के साथ अर्चन करे । एक अथवा तीन ब्राह्मणों को भोजन करावे तथा उस मासेश को प्रसन्न रखे । केवल उसी एक का नाम ही प्रीतिकारक तथा हितकारी है । पूर्व के विधानानुसार केवल एक ही पारण भूरि फल देने वाला कहा गया है । इस कारण साधक श्रद्धा से संयुक्त होकर अपनी शक्ति के अनुसार एक, दो अथवा तीन द्वादशी का व्रत करे ॥ १३७-१४० ॥ नारी ह्यनन्यशरणा यद्येवं हि समाचरेत् ॥ १४० ॥ निःस्वामिका वानुज्ञाता पत्या साऽथाप्नुयाच्च तत् । इदं व्रतं स्त्रीभिरपि सुमङ्गलाभिः पूर्वसुमङ्गलाभिर्वाऽनुष्ठेयमित्याह—नारीति । तद् व्रतफलमित्यर्थः । सुमङ्गलायाः स्त्रियः पत्युरनुज्ञां विना व्रतानुष्ठानानौचित्यात्