भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 256, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 256

नवमः परिच्छेदः १९७ सुव्यक्तं तत्पदे तुर्ये गुणलक्ष्यं परं स्थितम् ॥-(१०।४२) इति स्वप्नसुषुप्तिपदस्थस्य सुव्यक्तत्वं तुर्यपदस्थस्य शान्तत्वं चोक्तम् । एवं स्वप्नसुषुप्तितुर्यपदाश्रितत्वादिना विभिन्नस्यापि रूपस्यैक्यकथनं हृदयान्तःस्थितत्वेन सूक्ष्मत्वेन चाविशेषादिति बोध्यम् । रूपं सूक्ष्मरूपमित्यर्थः । तथा च जयाख्ये चतुर्थे पटले- स्रष्टा पालयिता चाहं संहर्ता पुनरेव च । स्वकीययोगयुक्त्या तु स्थूलरूपेण नारद ॥ सूक्ष्मेण सर्वभूतानां निवसामि हृदन्तरे । करोम्यनुग्रहं चापि भक्तानां भावितात्मनाम् ॥ परेणानन्दरूपेण व्यापकेनामलेन च । व्यास्याम्यखिलं विप्र रसेनेव तरूत्तमम् ॥ (४।२३-२५) इति । नन्वत्र व्यूहस्यैव तुर्यसुषुप्तिस्वप्नजाग्रत्पदाश्रितत्वेन चातुर्विध्यमुक्तम्, तद्विभवा- वतारेऽपि भवता कथमुच्यत इति चेत्, ब्रूमः- स्वप्नाद्यवस्थाभेदस्तु ध्यायिनां खेदशान्तये । तत्तत्पदस्थजीवानां तन्निवृत्त्यर्थमेव च ॥ स्वप्नाद्यवस्थाजीवानामधिष्ठातार एव ते । कर्मात्मनां च सेनेश तत्पदस्थो ममेच्छया ॥ उपास्योऽहं महाभाग पदभेदप्रयोजनम् ॥ -(तत्त्व०, पृ० १३३-१३४) इत्युक्तस्य फलस्य विभवावतारेऽप्यपेक्षितत्वाद् व्यूहवद् विभवस्यापि तुर्यादि- पदभेदेन चातुर्विध्यमुपपन्नम् । अत एवोक्तं जगज्जनन्या- पराद्यर्चावतारेऽस्मिन् मम रूपचतुष्टये ॥ तुर्याद्यवस्था विज्ञेया इतीयं शुद्धपद्धतिः । -(लक्ष्मी० २।६०-६१) इति । वैभवं शान्तसंज्ञकमित्यत्र शान्तसंज्ञकं परात्परमित्यर्थः ॥ ४-१२ ॥ श्री भगवान् ने कहा—हे महाविभो ! वैभवीय देवताचित्य महान् है, जिसे मैंने आपसे पूर्व में कह दिया है । वह एक होते हुए भी स्थूल, सूक्ष्म एवं पर भेद से तीन प्रकार का है और चारों युग सन्धियों में चारों युगों में वह विश्वविप्लव दोषों की शान्ति के लिये समुद्यत रहता है ॥ ४-५ ॥ वह युगानुकारी सित एवं रक्तादि वर्ष भेद से स्थित तथा संहार काल में जलते हुए अस्त्र के तेजों से सर्वदा देदीप्यमान रहता है ॥ ६ ॥ वह एक होते हुए भी अपने एक रूप को अनेक रूपों में धारण करता है उसका जो स्थूल एवं कामरूपधृक् स्वरूप है वह सारे लोक का कल्याणकारी है । उसका वह स्वरूप कुन्द इन्दु के समान धवल है, अनुपम है, वीरासनादि से