सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 263, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ें२०४ सात्वतसंहिता यथावत् परिज्ञान से, ध्यान से, अर्चन से, हवन से एवं तन्मयता से साधक भी निर्बीज (अनाद्यन्त परम धाम) प्राप्त कर लेता है। ऐसा करते रहने से साधक के अभिमत की सिद्धि हो जाती है ॥ ३३-३४ ॥ पिण्डादिभगवन्मन्त्रमूर्तीनामेवमेव हि । परिज्ञानाद् भवेत् किन्तु पिण्डात् तत्स्थैर्यमुत्तमम् ॥ ३५ ॥ नानात्वं नाममन्त्राच्च नानालोकान्तरोत्थितम् । भवेत् सर्वपदप्राप्तिः परिज्ञानात् पदाभिधात् ॥ ३६ ॥ पिण्डसंज्ञापदमन्त्राणामप्येवमेव चतुर्विधपुरुषार्थप्रदत्वमस्ति, किन्तु तत्र मोक्षेतर- फलस्थैर्यादिकं भवेदित्याह—पिण्डादीति सार्द्धद्वाभ्याम् । तत् स्थैर्यं मोक्षेतरभि- मतार्थस्थैर्यमित्यर्थः । नानात्वं तेषामेव नानाविधत्वमित्यर्थः ॥ ३५-३६ ॥ पिण्ड, संज्ञा, पद, मन्त्रों में भी यद्यपि चतुर्विध पुरुषार्थ प्रदत्व है किन्तु उसमें मोक्षेतर फल देने का निश्चय है। मोक्ष के विषय में कोई निश्चय नहीं क्योंकि मोक्षफल प्राप्ति के लिये दृढ़ निश्चय की आवश्यकता होती है ॥ ३५-३६ ॥ सबीजं वा सपिण्डं वा मन्त्राणां यत्परं द्वयम् । विदधाति फलं स्वं स्वं किन्त्वाद्यं भावयेत् परम् ॥ ३७ ॥ मन्त्रक्षेत्रज्ञरूपत्वाद् यस्मात् सर्वेश्वरोऽच्युतः । व्याप्यव्यापकरूपेण वर्ततेऽनुग्रहेच्छया ॥ ३८ ॥ बीजपिण्डाभ्यां सह संज्ञापदमन्त्रयोः संयोजनमुक्तम् । तत्र फलप्रदत्वं पूर्वस्य वा परस्य वोभयोर्वेत्याकाङ्क्षायां परस्यैव स्वफलप्रदत्वम्, पूर्वस्य तु क्षेत्रज्ञरूपेण भावनामात्रं चाह—सबीजमिति सपादेन ॥ ३७-३८ ॥ बीज, पिण्ड तथा संज्ञा पद इनका संयोजन पहले कह दिया गया है। किन्तु पूर्वद्वय की अपेक्षा संज्ञा पद (द्विक) मन्त्र में फल देने की शक्ति है। इतर द्वय क्षेत्रज्ञ रूप से भावना मात्र है ॥ ३६-३७ ॥ यद्यपि सर्वेश्वर अच्युत क्षेत्र एवं क्षेत्रज्ञ दोनों रूप से स्थित हैं तथापि भक्तों पर अनुग्रह करने के लिये वे व्याप्य-व्यापक (= क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ) रूप भी धारण करते हैं ॥ ३८ ॥ व्याप्यरूपेण भूलोकाद् भोगादारभ्य चाखिलात् । षाड्गुण्यमहिमान्तं च ददाति फलमुत्तमम् ॥ ३९ ॥ स्वपदं भोगखिन्नस्य दिव्यदेहस्य कर्मिणः । क्षेत्रज्ञबीजपिण्डात्मा निरावरणलक्षणः ॥ ४० ॥ ज्ञानं यदमलं शुद्धं संयच्छत्यात्मलाभदम् ।