भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 328, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 328

द्वादशः परिच्छेदः २६९ ग्राम्यारण्याः स्मृता होता ओषध्यस्तु चतुर्दश । —(१।६।२४-२६) इति । एतैर्बीजैः पूर्णं पात्रं चतुर्थे, यज्ञद्रव्यैः पूर्णं पात्रं पञ्चमे, आश्रमोपकरणैर्युक्तं चम- सभाजनं षष्ठे हस्ते च ध्येयम् । अस्य स्थानं तु श्रीपौष्करे—‘‘कृष्णाश्वेऽश्वशिरोदेवो क्षितिक्षेत्रे ममार्चिते’’ (३६।३२१) इति ॥ ५८-६४ ॥ अब हयग्रीव का ध्यान कहते हैं—जो चिद्रूप, अमलद्युति, समस्त वाङ्मय रूप, समस्त वस्तुजात रूप, अनश्वर हैं और जिनकी शक्ति से वे अपने स्वभाव में स्थित रहते हैं, उन अश्व के समान मुख वाले विभु वागीश्वर का ध्यान करना चाहिये । जो सूर्यकान्ता अग्नि के समान हैं, जो अनेक भुजाओं से भूषित हैं । कमल, अक्षसूत्र, त्रेताग्नि से भूषित वेदी वाले, साज्य, आधार, स्रुक्-स्रुवा एवं विष्टर, सोमलता, दर्भ, अजिन मेखला अपने ६ दाहिने हाथों में तथा ६ बायें हाथों में पुस्तक, शङ्ख, दण्ड, कमण्डल, दर्वी, तीन हाथों में बीजों से पूर्ण पात्र, चतुर्थ में यज्ञद्रव्यों से पूर्ण पात्र, पञ्चम हाथ में आश्रमोपकरण से युक्त चमस और भाजन बायें षष्ठ हाथ में लिये हुए हैं । इनके छठे हाथ वृत्ति के उपकरण भूत, ऋगादि, वेद, वेदाङ्ग, उपवेद, संस्कार तथा मख से संयुक्त हैं ऐसे हयग्रीव का ध्यान करना चाहिए ॥ ५८-६४ ॥ ११. एकार्णवशायिध्यानकथनम् विकारवसुधाधारे ह्यभावे तु गुणोदधौ । स्वशक्तिभावितं कृत्वा मनःपूर्वं चतुष्टयम् ॥ ६५ ॥ प्रकृत्यन्तं समास्ते यः सर्वज्ञः पुरुषात्मना । निषण्णं भोगिशय्यायां तपनीयरुचिं स्मरेत् ॥ ६६ ॥ देवमर्णवशाय्याख्यं मूर्त्तैश्चक्रादिकैर्वृतम् । लक्ष्म्या संवाह्यमानं च समाक्रान्तं च निद्रया ॥ ६७ ॥ वीज्यमानं हि वै प्रीत्या गीयमानं हि विद्यया । एकार्णवशायिध्यानमाह—विकारेति सार्धैस्त्रिभिः । मनःपूर्वं चतुष्टयं मनोबुद्ध्य- हङ्कारप्रकृतिचतुष्टयमित्यर्थः । अस्य लक्ष्म्यादिशक्तिचतुष्टयान्वितत्वं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि प्रतिपादितम्— अवतारो हि यो विष्णो सिन्धुशायीति संज्ञितः । स्थितोऽहं परितस्तस्य चतुर्धा रूपमेयुषी ॥ लक्ष्मीर्निद्रा तथा प्रीतिर्विद्या चेति विभेदिनी । —(८।३०-३१) इति । ननु किमयं चतुर्मुखरूपो भगवदवतारः । यतः श्रीविष्णुपुराणे—