भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 362, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 362

द्वादशः परिच्छेदः ३०३ गत्वा गत्वा संरक्षितुमिच्छारूपधर एष भगवान् एकैकेन भेदेन भुजास्त्रशक्ति- वक्त्रभेदेनैकेकं रूपमाश्रित्य दशधा सितादिकं च याति । “युगानुसारिकान्तिश्च” (१२।११) इति पूर्वोक्तक्रमेण तत्तद्युगानुसारिण्याऽवस्थया सितरक्तादिवर्णभेदं च प्राप्नोतीत्यर्थः । एवं च पूर्वोक्तैर्भुजवक्त्रवर्णैः शक्तीशस्याशीत्युत्तरचतुःशताधिक- सहस्ररूपभेदा भवन्तीति ज्ञेयम् ॥ २३८-२३९ ॥ पाताल से लेकर सभी लोकों की पूर्ति के लिये वे विश्वात्मा अनेक रूप धारण कर फिर एक-एक रूप से लोक में विचरण करते हैं ॥ २३८ ॥ वे युगादि भेद से दश प्रकार का सितादि रूप धारण करते हैं, वे सर्वज्ञ हैं, वे महिमामण्डित हैं। वे आद्य केवल नृसिंह का मुख धारण नहीं करते ॥ २३९ ॥ विमर्श—इस प्रकार पूर्वोक्त भुजाओं, वक्त्रों एवं वर्ण की विभिन्नता से वे आद्य प्रभु चार सौ अस्सी हजार रूप धारण करते हैं—ऐसा समझना चाहिए । बिभर्ति रूपाण्येतानि त्वनिरुद्धस्तु तार्क्ष्यकम् । एवमाक्रम्य गरुडं प्रद्युम्नो बिभृयात् तनुम् ॥ २४० ॥ नानात्वमपि चाभ्येति सङ्कर्षणः सुपर्णगः । देवः सत्योपरि स्थित्वा विश्वात्मा यात्यनेकधा ॥ २४१ ॥ सुरसिद्धमनुष्यादिभूतानां दुःखशान्तये । अथ “चातुरात्म्यसमूहात्तु यत्पद्मादलभूस्थितम्” (१२।१७५) इत्याद्युक्त- प्रकारेण वासुदेवादीनां मध्येऽन्यतमस्य शक्त्यात्मत्वे तस्य नृसिंहादिवक्त्रद्वयं विना भुजास्त्रशक्तिभेदान्वितत्वं सर्वं प्राग्वदेव, वाहनं तु सत्यादिक्रमेण विभिन्नमित्याह— विना वक्त्रैरिति त्रिभिः ॥ २३९-२४२ ॥ अनिरुद्ध तार्क्ष्य पर सवार होकर इतने रूपों को धारण कर लेते हैं । प्रद्युम्न गरुड़ पर सवार होकर अनेक शरीर धारण कर लेते हैं । सङ्कर्षण सुपर्ण पर सवार होकर नाना रूप धारण कर लेते हैं । इसी प्रकार विश्वात्मा प्रभु देवाधिदेव-सत्यात्मा पर सवार होकर अनेक रूप धारण कर लेते हैं ॥ २४०-२४१ ॥ चतुर्णां योनिजा वर्णास्ते तु मूर्त्यन्तरेषु च ॥ २४२ ॥ चतुर्भुजस्यादिमूर्तेर्विष्णोर्मूर्त्यन्तरस्य च । वर्णलाञ्छनतुल्यत्वे भेदकृत् तद्द्वजद्वयम् ॥ २४३ ॥ वासुदेवाद्युक्तं शुक्लादिवर्णचतुष्टयं शक्त्यात्ममूर्त्यन्तरेष्वपि संभवतीत्याह— चतुर्णामित्यर्धेन ॥ २४२ ॥ चतुर्भुजस्य वासुदेवस्य तथाविधशक्त्यात्ममूर्तेश्च वर्णलाञ्छनतुल्यत्वेन मूर्तिसंदेहे प्राप्ते तत्तद्ध्वजद्वयं तत्तन्मूर्तिभेदज्ञानजनकं भवतीत्याह—चतुर्भुजस्येति ॥ २४३ ॥ देवता, सिद्ध, मुनष्य तथा समस्त प्राणियों के दुःख की शान्ति के लिये जो