सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 376, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंत्रयोदशः परिच्छेदः ३१७ शक्तीशवत् शक्तीनामपि सितादिवर्णपद्मादिलाञ्छनव्यत्ययतुल्यलाञ्छनत्वादि- भेदैर्बहुधा भेदा विज्ञेया इत्याह—द्व्यादिकस्येति सार्धद्वाभ्याम्। द्व्यादिकस्य श्रीपुष्टि- द्विकपूर्वकस्येत्यर्थः । द्वादशान्तस्य लक्ष्मीपुष्ट्यादिद्विषट्कस्येत्यर्थः । संघस्येति जात्येकवचनम् । पञ्चसंघानामित्यर्थः । भवोपकणदेवानां प्रसिद्धत्वात् तल्लक्षणानि सर्वत्र प्रसिद्धानि द्रष्टव्यानीति ॥ ५८-५९ ॥ शेषं भवोपक़रणं देवानां निचयो हि सः । सुप्रसिद्धो महाबुद्धे किन्त्वब्जाद्यैस्तु पूर्ववत् ॥ ६० ॥ ध्यातव्या लाञ्छिताः सर्वे पाणिपादतलेषु च । नास्त्रैर्वस्त्रैर्ध्वजैर्येषां व्यक्तिर्व्यक्ता जगतत्रये ॥ तेऽपि लाञ्छनवृन्दं तु धारयन्त्यङ्घ्रिगोचरे । ललाटे चांसपट्टे तु पृष्ठे पाणितलद्वये ॥ (१२।१६८-१६९) इत्याद्युक्तप्रकारेण शक्तिभूषणास्त्रलाञ्छनानामप्यस्पष्टत्वे तत्पाणिपादतलादिषु तानि द्रष्टव्यानीति चाह—शेषमिति सार्धेन ॥ ६०-६१ ॥ जिस प्रकार भवोपक़रण देवों के प्रसिद्ध लक्षण सर्वत्र प्रसिद्ध देखे जा सकते हैं, उसी प्रकार इनके भी लक्षण सर्वत्र प्रसिद्ध देखे जा सकते हैं । किन्तु जिनके अस्त्र, ध्वज, वस्त्रादि द्वारा लक्षण प्रसिद्ध नहीं है वे भी अपने पैरों में लक्षण धारण करते हैं, अथवा ललाट में, अथवा कन्धों पर, अथवा पीठ में, अथवा दोनों हाथों में धारण करते ही है । बिना लक्षण के नहीं रहते इन लक्षणों के अस्पष्ट होने पर उन्हें हाथों तथा पादतलों में अवश्य देखा जा सकता है इसी बात को स्पष्ट करते हैं—शेषं भवोपक़रणं देवानां निचयों हि सः । सुप्रसिद्धो महाबुद्धे किन्त्वब्जाद्यैस्तु पूर्ववत् ॥ ५७-६१ ॥ भक्तिश्रद्धाव्रतपरः सर्वेषां यः सदैव हि ॥ ६१ ॥ ध्यात्वैवमर्चनं कुर्याद् भोगैः संस्पर्शपूर्वकैः । सोऽचिरान्मोक्षनिष्ठं तु फलं प्राप्नोत्यभीप्सितम् ॥ ६२ ॥ एतेषामर्चनफलमाह—भक्तीति सार्धेन ॥ ६१-६२ ॥ यतः इनके लाञ्छन पाणि पादतल में प्रतिष्ठित हैं । अतः वही साधक उनका ध्यान कर संस्पर्श पूर्वक भोगों (गन्ध, धूपादि, नैवेद्यादि द्वारा) से अर्चन करता है । इस प्रकार वह भक्त शीघ्र ही मोक्ष प्राप्त कर लेता है और शीघ्र ही अपना अभीष्ट भी प्राप्त कर लेता है ॥ ६१-६२ ॥ किरीटाद्यस्त्रनिष्ठेन परिवारेण चावृतम् । भक्त्या ह्यभीप्सितं रूपमर्चनीयमथापि वा ॥ ६३ ॥ निर्मुक्तपरिवारं वा स्वेन ध्यानेन लक्षितम् ।