सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 405, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ें३४६ सात्वतसंहिता दिनेष्वित्यर्थो वर्णनीयः, पुष्पादीनि विना तण्डुलादीनां भोगानां पूर्वदिनेष्वपि संग्राह्यत्वात् ॥ १५-१६ ॥ अब हे सङ्कर्षण! जिस विधि से मन्त्राराधन करना चाहिये उस विधि को सुनिये । न्यायोचित उपायों से समस्त भोगों का उपार्जन करे ॥ १५ ॥ यहाँ तक दीक्षा के नियमों को कहा, फिर भगवदाराधन कहा, फिर आराधन विधि कह कर आराधन सामग्री का निरूपण करते हैं—आराधन के लिये साधक शिष्य स्नान करे, शिखाबन्धन करे, मौन धारण करे, शुद्ध वस्त्र धारण करे और शिर पर पूजा की माला धारण करे, सर्वप्रथम द्वारस्थ देवता की अर्चना करे, तदनन्तर शुद्ध आसन पर बैठे ॥ १६ ॥ सायामां भूतसंशुद्धिं धारणाभ्यां समाचरेत् । केवलेन तु मन्त्रेण भावनासहितेन तु ॥ १७ ॥ अथ प्राणायामपूर्विकां भूतशुद्धिं कुर्यादित्याह—सायामामिति । धारणाभ्यां दहनाप्यायनात्मिकाभ्यामित्यर्थः । तथा चोक्तं पारमेश्वरे— धारणापञ्चकं चैव संक्षिप्तं विहितं द्वयम् ॥ दहनाप्यायनाच्चैव यदा देहात् स्वशुद्धये । —(३।२२३-२२४) इति ॥ १७ ॥ दहन एवं आप्यायन रूप धारणाओं से प्राणायामपूर्वक भूतशुद्धि करे । यह प्राणायाम भावना सहित केवल मन्त्र से करे ॥ १७ ॥ प्राणायामप्रकारकथनम् नाभिदेशस्थितं ध्यात्वा देवं संगृह्य कल्मषम् । निस्सृतं वायुमार्गेण द्वादशान्तावधौ क्षिपेत् ॥ १८ ॥ निरस्तपापमाकृष्य वातचक्रसमन्वितम् । नासाग्रेण तु मन्त्रेशं देहसम्पूर्णाय च ॥ १९ ॥ तं ध्यायेद् हृदयस्थं च गतिरुद्धेन वायुना । चित्तोपशमनार्थं तु नूनं वायुजयाय च ॥ २० ॥ शनैः शनैरथ बहिः केवलं मारुतं क्षिपेत् । विनाऽन्त्यरेचकेनैवमन्येषामुत्तरोत्तरम् ॥ २१ ॥ कालाद् ह्रासं यथाशक्ति नित्यमेव समाचरेत् । प्राणायामप्रकारमाह—नाभिकेशस्थि(त इ?तमि)ति सार्धैश्चतुर्भिः । वायुमार्गेण प्रथमप्राणायामान्त्यरेचकवायुमार्गेणेत्यर्थः । वातचक्रसमन्वितं द्वितीयप्राणायामपूरक- वायुसहितमित्यर्थः । गतिरुद्धेन वायुना तृतीयप्राणायामकुम्भकेनेत्यर्थः । एवमेवैत- द्व्याख्यातं नित्यव्याख्याने ॥ १८-२२ ॥