सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 406, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तदशः परिच्छेदः ३४७ अब प्राणायाम का प्रकार कहते हैं—केवल भावना सहित अथवा मन्त्र सहित देव को नाभिदेश में स्थित ध्यान करे । फिर वहाँ से पाप को संग्रहीत कर वायु के द्वारा आदि प्राणायाम के साथ अन्त्यरेचक वायु द्वारा बाहर निकाल कर उसे द्वादशान्त विधि में प्रक्षिप्त कर देवे । इस प्रकार पाप के बाहर हो जाने पर वातचक्र समन्वित मन्त्र को द्वितीय पूरक प्राणायाम के द्वारा नासाग्र से भीतर ले जा कर उसी से देह को पूर्ण करे । फिर कुम्भक के द्वारा उसकी गति को हृदय में ही रोक कर मन्त्रेश का वहीं ध्यान करे । यह प्राणायाम चित्त की शान्ति के लिये तथा वायु पर विजय प्राप्त करने के लिये बारम्बार अभ्यास करते रहना चाहिये ॥ १८-२० ॥ फिर धीरे-धीरे वायु बाहर निकाले । इस प्रकार अन्त्य रेचक को छोड़कर उत्तरोत्तर यथाशक्ति काल का ह्रास करने का नित्य अभ्यास करे ॥ २१-२२ ॥ भूतशुद्धिप्रकारकथनम् द्वादशान्तेऽथ मन्त्रेशं तप्तहाटकसन्निभम् ॥ २२ ॥ सहस्ररविसंकाशं वृत्तमण्डलमध्यगम् । स्मृत्वाथ मुक्तं तन्मात्रैर्निर्दहेद् विग्रहं स्वकम् ॥ २३ ॥ दक्षिणाङ्घ्रेस्तथाङ्गुष्ठप्रान्तदेशे शिखाक्षरम् । ध्यात्वा युगान्तहुतभुग्रूपं ज्वालासमावृतम् ॥ २४ ॥ तेन स्वविग्रहं ध्यायेत् प्रज्वलन्तं समन्ततः । देहजां भावयेज्ज्वालां मन्त्रनाथे लयं गताम् ॥ २५ ॥ दिव्यं प्रशान्ताकारं तु तमधितिष्ठाय चेतसा । स्वमन्त्रादमृतौघेनासेचयेद् विग्रहं स्वकम् ॥ २६ ॥ ततः समन्त्रं तद्विम्बमाकृष्य हृदि विन्यसेत् । भूतशुद्धिप्रकारमाह—द्वादशान्त इति पञ्चभिः । द्वादशान्ते स्वमूर्ध्नो द्वादशा- ङ्गुलोपरीत्यर्थः । तथा च पारमेश्वरे— सौषुम्नाद् दक्षिणद्वारात्रिर्गमय्य हरिं बहिः ॥ सहस्ररविसंकाशं वृत्तमण्डलमध्यगम् । तप्तकाञ्चनवर्णाभमासीनं परमे पदे ॥ मन्त्रात्मानं तु तं ध्यात्वा ह्युपरि द्वादशाङ्गुलेः ॥ इति । —(३।१८४३-१८४५) तन्मात्रैर्मुक्तं तत्त्वसंहारक्रमेण गन्धतन्मात्रादिभिर्मुक्तमित्यर्थः । स्वमन्त्रात् तन्मन्त्र- प्रतिपाद्यद्वादशान्तस्थितभगवतः सकाशादित्यर्थः । तद्विम्बं स्वमन्त्रं द्वादशाङ्गुलोपरि वृत्तमण्डलमध्यस्थं देवमित्यर्थः ॥ २२-२७ ॥ तदनन्तर तपाये हुए सोने के समान सहस्ररश्मि सूर्य रूप मन्त्रेश का