भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 410, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 410

सप्तदशः परिच्छेदः ३५१ तदाक्रम्याथ तस्यैव कार्या स्वहृदि कल्पना ॥ ३७ ॥ अथ मानसाराधनार्थं स्वहृदये प्रणवादिनमोऽन्तैश्चतुर्थ्यन्तैस्तत्तन्नामभिरनन्तादि- वह्न्यन्तपीठपरिकल्पनं कार्यमित्याह—अथेति सार्धेन । पारमेश्वरे तु जयाख्योक्तरीत्या “नाभिमेढ्रान्तरे ध्यायेत्” (ज०सं० १२।२, पा०सं० ५।५) इत्यादिभिर्हृदि जाग्रदासनकल्पनमुक्तम् । अत्र तु स्वप्नासनस्योक्तत्वात् तत्रोक्तस्थानविभागोऽत्रापि यथासंभवं बोध्यः । स्वप्नजाग्रदासनभेदस्तु परमेश्वर एवं दर्शितः— स्वप्नः शेषादिपूर्वं तु वह्निपर्यन्तमासनम् । क्षीरार्णवादितो भावासनान्तं जाग्रदासनम् ॥ —(३।५७) इति ॥ ३७ ॥ इस प्रकार मानसारोधन करे । फिर पूर्व में शेष उसके ऊपर अग्नि की कल्पना कर आसन निर्माण करे । उस पर बैठे हुए इस प्रकार के आसन की हृदय में कल्पना करे ॥ ३७ ॥ ब्रह्मस्वरूपममलं स्वचैतन्यं तदूर्ध्वतः । विकल्पोपरतं कृत्वा इच्छया तु विवर्तते ॥ ३८ ॥ परध्वनिस्वरूपेण तत्प्रकाशात्मना पुनः । व्यक्तिभावेन तच्चापि एवं प्रविलये सति ॥ ३९ ॥ विसर्जनं तु बोद्धव्यं सम्पन्ने तु क्रियाक्रमे । क्रम एष क्रमोक्तानां मन्त्राणामवतारणे ॥ ४० ॥ तदासनोर्ध्वे भगवदभिव्यक्तिक्रममाराधनानन्तरं विसर्जनक्रममाह—ब्रह्मस्वरूप- मिति सार्धद्वाभ्याम् । विकल्पोपरतं = विशेषणरहितमित्यर्थः । केवलज्ञानस्वरूपमिति यावत्, ज्ञानेन्द्रियगणे चैव विकल्पं तनुते मनः । विकल्पो विविधः कॢप्तस्तच्च प्रोक्तं विशेषणम् ॥ धर्मेण सह सम्बन्धो धर्मिणश्च स उच्यते । विकल्पः पञ्चधा ज्ञेयो द्रव्यकर्मगुणादिभिः ॥ (५।६८-६९) इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तेः । विवर्तते पुनर्विशेषणसम्बन्धेन व्यक्तीभवतीत्यर्थः ॥ ३८-४० ॥ इस प्रकार के परिकल्पित आसन पर ज्ञान स्वरूप भगवान् की अभिव्यक्ति क्रमपूर्वक आराधना करते हुए उनका विसर्जन कर देवे । क्रिया क्रम सम्पन्न हो जाने पर विसर्जन करने की विधि के अनुसार विसर्जन करे । इस प्रकार क्रमपूर्वक कहे गये सभी मन्त्रों के आराधन का क्रम कहा गया ॥ ३८-४० ॥ लाञ्छनादिक्रियाध्यानमेषां चैव हि कल्पना ।

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक) · पृष्ठ 410, कुल 837 में से · BharatKosha