सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सप्तदशः परिच्छेदः ३५७ गदामित्यर्थः । अनयोरर्चनोर्मन्त्राणां निराकारत्वसाकारत्वभेदं लयभोगसंज्ञाकत्वं च जयाख्ये प्रतिपादितम्— शक्तयश्चाङ्गषट्कं च लाञ्छनं कमलादिकम्॥ भूषणं कौस्तुभाद्यं च वदनानां तथा त्रयम्। सत्याद्या मूर्तयश्चैव देवे देहस्य भाविताः॥ व्यापकस्य तथात्वेन स्वे स्वे स्थाने प्रभात्मकाः। तद्देहसंस्थिताः सर्वे पूजनीयाः क्रमेण तु॥ परिवारं विना मन्त्रै स्वैः स्वैः पुष्पानुलपनैः। लययागो ह्ययं विप्र लक्ष्म्यादिष्वनुकीर्तितः॥ तस्माद् हृत्कर्णिकाधारे मूर्तौ वा यत्र कुत्रचित्। मूलमन्त्रशरीरस्थं परिवारं यजेत् सदा॥ याग एष लयाख्यस्तु संक्षिप्तः सर्वसिद्धिदः। मन्त्रराट् कर्णिकामध्ये लक्ष्म्याद्याः केसरादिषु॥ साकाराः केवलाः सर्वे यत्र भोगाभिधः स तु। केवलेन च यागेन पृथग्भूतेन नारद॥ पूजनं कमलादीनामधिकाराभिधः स तु॥(१२।७६-८३) इति। प्रभात्मकास्तेजोरूपाः, निराकारा इति यावत् । परिवारं विना तत्तत्परिवारं विनेत्यर्थः । परिवारस्यापि परिवारकल्पनेऽनवस्थाप्रसङ्गादिति भावः। एत एव श्लोका ईश्वरपारमेश्वरयोरपि स्वस्वोक्तमन्त्रन्यासानुसारेण प्रतिपादिताः । परमेश्वरव्याख्याने तु “अन्या मूर्तय इत्यनेनाष्टाद्यनेकभुजभूषितायुधमूर्तिविषया द्रष्टव्याः” इति व्याख्यातम् । तदसङ्गतम्, अत्रत्यमूर्तिशब्दस्य सत्यादिमूर्तिपरत्वात्, “सत्याद्या मूर्तयश्चैव” (जया० सं० १२।७७) इति मूलोक्तेश्च । परिवारं विनेत्यत्रापि परिवाराकारत्वकल्पनां विनेति व्याख्यातम् । तदप्यप्रकृतम्, प्रभात्मका इत्यनेनैव तदर्थसिद्धेः । “मूलमन्त्रशरीरस्थं परिवारं यजेत् सदा” (जया० १२।८०) इत्यनेन तदानीमपि परिवारत्वस्य दुर्निरोध- त्वाच्च । पारमेश्वरे लययागः स्वोक्तन्यासानुसारेण हृन्मन्त्रक्रमेणैवोक्तः । भोगयागस्तु केवलजयाख्यवचनेनैव प्रतिपादितः । तथापि पारमेश्वरसंहितानिष्ठैर्हन्मन्त्रादिक्रमेणैव भोगयागः कार्यः, तस्यापि पूर्वोक्तन्यासानुसारेणैव कर्तव्यत्वात्, तथैव बाह्ययागे वक्ष्यमाणत्वाच्च । पारमेश्वरव्याख्यानेऽप्येवमेवोक्तम्—लक्ष्म्याद्याः केसरादिषु । तत्र लक्ष्म्यादयः, अत्र हृदादय इति विशेष इति । उत्तरत्रापि पारमेश्वरे मानसयागानन्तरं “भोगस्थान- गतानां च लक्ष्म्यादीनां क्रमेण तु” (जया०सं० १२।११३, पा०सं० ५।१४८) इति जयाख्यवचनमेवोदाहृतम् । तत्रापि व्याख्याकारैर्लक्ष्मादीनामिति नारदश्रुतग्रन्थे लक्ष्म्यादित्वमन्त्रहृदयादिति विवेक इत्युक्तम् । एतदबुद्ध्वैव कैश्चित् पारमेश्वरप्रयोग- कारैर्यथेच्छं पाण्डित्यं प्रदर्शितम् । केषुचित् पारमेश्वरप्रयोगेष्वस्मिन्नवसरेऽधिकारयाग- स्यापि कर्तव्यत्वम्, तस्य स्वबुद्धिकल्पितस्थानान्तरं चोक्तम् । तैरधिकारयागशब्दार्थ एव न ज्ञात(व्य?)ः, व्याख्यानपङ्क्तिरपि न दृष्टा, पृथग्भूतेनेति विशेषणमपि न स्मृतम् । अलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या ॥ ६५-७० ॥