सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 491, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ें४३२ सात्वतसंहिता द्वयमपीश्वरपारमेश्वरयोर्महोत्सवप्रकरणे पवित्रोत्सवप्रकरणे च प्रदर्शितम्— प्रादक्षिण्येन प्राग्भागात् तत्पादान्तं च तत् स्मरेत्॥ अथवेशानदिग्भागात् तत्पादान्तं द्विजोत्तमाः। इति। (ई०सं० ११।१२४-१२५, पा०सं० १२।२३२) अत्र तन्निधायाथ कुम्भेन सह कुर्यात् प्रदक्षिणमिति पूर्वं प्रादक्षिण्येन कनक- धारया भित्तिसेचनानन्तरं महाकुम्भस्य प्रादक्षिण्येन भ्रामणमुक्तम्, जयाख्ये तु करक- कुम्भयोर्युगपदपि प्रदक्षिणमुक्तम्— "पृष्ठतः कलशो भ्राम्यस्तुल्यकालं तु वा पृथक्" (१६।१०१) इति। अत्र महाकुम्भार्चनानन्तरं तोरणध्वजाद्यर्चनोक्तावपि पूर्वोत्तर- संगत्यनुसारादीश्वराद्युपबृंहणानुसारान्च महाकुम्भार्चनात् पूर्वमेव तत्कार्यम्। किञ्च, महाकुम्भार्चनं मण्डलार्चनस्यप्युपलक्षणं बोध्यम्। यतः— "पुराहृतैर्यथाशक्ति मण्डलं च समाचरेत्" (१८।५६) इति मण्डललेखनमुक्तम्। उत्तरत्रापि— "स्थण्डिले कल- शाग्नौ च विनियुज्य यथाविधि" (१८।११०) इति कुम्भमण्डलाग्नीनां हविर्विभागं च वक्ष्यति॥ ८३-९५॥ फिर कुम्भ युक्त करवा को पहले की भाँति अलङ्कृत करे। फिर उसमें प्रावरणान्त सभी भोगों के मूर्तीभूत (प्रत्यक्ष साक्षात्) की कल्पना करे। उसमें आकाश के समान निर्विकार देवता शरीर का दर्शन करे ॥ ८३-८४ ॥ विशाखयूपं तन्मध्ये समावाह्य यजेत् ततः। क्रमान्मुद्रावसानं तु तस्य दक्षिणदिग्गतम्॥ ८५ ॥ तदनन्तर उसके मध्य में विशाखयूप का आवाहन कर मुद्रा दर्शन पर्यन्त उनकी पूजा करे, प्रदक्षिणा करे ॥ ८५ ॥ अस्त्रविग्रहरूपं च स्मृत्वा कुरबकं तु तत्। अस्त्रमन्त्रं तु तन्मध्ये ध्यात्वाऽभ्यर्च्य यथाविधि ॥ ८६ ॥ ध्वंसयन्तं च विघ्नानां कालं कर्मविसानकम्। इदमभ्यर्थयेद् विद्वान् सास्त्रो बद्धाञ्जलिस्थितः ॥ ८७ ॥ यागालयं हि विश्वेश गृहाण रचितं मया। आ समाप्तेर्भज विभो क्रियाङ्गानां च सन्निधिम् ॥ ८८ ॥ फिर उसे कुम्भ युक्त करके अस्त्र को विग्रह के रूप में ध्यान करे और यथाविधि अर्चन करे। जो कर्म के अन्त काल तक विघ्न समूहों का ध्वंस करने वाले हैं, उन भगवान् विशाखयूप से अस्त्र मन्त्र पढ़ते हुए यह प्रार्थना करे— हे विश्वेश्वर! मैंने इस यागालय का निर्माण किया है, आप इसे ग्रहण कीजिये और हे प्रभो ! जब तक यह यज्ञ समाप्त नहीं होता, तब तक आप इस यज्ञ के क्रिया कलाप के सन्निधान में निवास करें ॥ ८६-८८ ॥ ततोऽस्त्रोदकधरां चाप्यच्छिन्नां भित्तिकां नयेत्।