भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 497, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 497

४३८ सात्वतसंहिता यह ताड़न अनादि काल से उठी हुई वासना के बन्धन को दूर करने के लिये किया जाता है । फिर फडन्त अस्त्रमन्त्र कुशा के अग्रभाग से शिष्य के पैर से लेकर शिखान्त तक उसके कर्म मार्ग को सीधा करने के लिये लिखे । जब उसका सारा शरीर मन्त्र जाल से व्याप्त तथा आच्छन्न हो गया है ऐसा देखे, तब नेत्रमन्त्र से वस्त्र द्वारा उसके दोनों नेत्र बाँध देवे । फिर वसु, अर्घ्य, पुष्प तथा गन्ध से उसकी अञ्जलि पूर्ण करे ॥ ११५-११७ ॥ पाणिनादाय चाम्रे वा निधायाग्रस्थितं बटुम् । प्रक्षेपयेद् देवधाम्नि नतमूर्ध्नाऽञ्जलिं च तम् ॥ ११८ ॥ फिर अपने आगे बैठे हुए उस वटु को शिर नीचा कर, अञ्जलि बँधवा कर, अपने हाथ से उठाकर, अथवा आम्रपल्लव पर बिठाकर देवलोक की ओर प्रक्षिप्त करे ॥ ११८ ॥ तस्योद्घाटितनेत्रस्य त्वदृष्टस्येतरैर्जनैः । कुशलाध्वनिविष्टस्य दृष्ट्वा वै भक्तिलक्षणम् ॥ ११९ ॥ फिर कल्याणकारी मार्ग में निविष्ट इतर जनों को दिखाई न पड़ने वाले और खुले नेत्रों वाले उस शिष्य में भक्ति का लक्षण देखे ॥ ११९ ॥ रोमाञ्चौत्सुक्यहर्षाढ्यमानन्दाश्रुसमन्वितम् । सप्रणामजपालापदिक्प्रदक्षिणसंयुक्तम् ॥ १२० ॥ उस शिष्य में रोमाञ्च, औत्सुक्य, हर्ष, आनन्दाश्रु, प्रणाम, जप, आलाप तथा दिशाओं की प्रदक्षिणा आदि लक्षण देखे ॥ १२० ॥ शुद्धान्तःकरणं बुद्ध्वा योग्योऽयमिति भावयेत् । यदा तदाऽच्युतात्मानमात्मानं भावयंस्ततः ॥ १२१ ॥ तब उसका अन्तःकरण शुद्ध जानकर यह दीक्षा योग्य है, ऐसा विचार करे । फिर गुरु अपने में अच्युतात्मवत्ता की भावना करे ॥ १२१ ॥ स्मरेद् दक्षिणपाणौ तु चक्राम्बुरुहमध्यगम् । प्रधानदेवतावृन्दं स्वे स्वे धाम्नि परे स्थितम् ॥ १२२ ॥ स्वमरीचिगणेनैव द्योतयन्तं तु चाखिलम् । तेनाच्युतकरेणैव सोदकेनालभेत तम् ॥ १२३ ॥ पुष्पपूर्णाञ्जलौ पृष्ठे तस्य तत्रितयाश्रितम् । कृत्वा मन्त्रगणान्तं वै मोक्षविघ्नोपशान्तये ॥ १२४ ॥ अपने दाहिने हाथ में, चक्रकमल के मध्य में, प्रधान देव वृन्दों को अपने-