सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

४६२ सात्वतसंहिता स्त्रियं च वर्षकाले तु पञ्चरात्रविधानतः । इति ब्राह्मणादीनां सर्वेषामप्यविशेषेण तन्त्रदीक्षाप्रवेशो विधीयते । एतद्वचना- नामधिकारिविशेषत्वे कथिते विनिगमनाविरहेण— ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । अर्चनीयश्च सेव्यश्च नित्युक्तैः स्वकर्मसु ॥ (द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च) सात्वतं विधिमास्थाय गीतः सङ्कर्षणेन यः ॥ —(महा० भा० भीष्म पर्व ६६।३९-४०) इति महाभारतभीष्मपर्ववचनानामप्यधिकारिविशेषपरत्वमेव संभवति । संभवतु नाम, तावताऽस्माकं का हानिरिति चेत्, आचार्योक्तिविरुद्धं वचो मा वोचः, पञ्चरात्ररक्षायां ह्येतद्भीष्मपर्ववचनान्युदाहृत्य—‘‘एवमविशेषेण सर्वेषां ब्राह्मणादीनां श्रीमत्पञ्चरात्रोक्तमार्गेण भगवदर्चनादिकं कर्तव्यम्’’ (पृ० २१) इत्यभिहितत्वात् । ‘‘सर्वसूत्रनिष्ठानामपि भगवच्छास्त्रोक्तप्रक्रियया समाराधनादिकं प्रशस्ततमम् । तथा च शिष्टैरनुष्ठीयते’’ (पृ० २१) इति सिद्धान्तितम् । तत्रैव द्वितीयाधिकारेऽपि (पृ० ५६) श्रीमद्भाष्यकार-प्रभृतिभिः श्रीपाञ्चरात्रे यत्किञ्चित् सिद्धान्तस्थां काञ्चित् संहितां प्रधानीकृत्य नित्याराधनं संगृहीतमित्यपि प्रतिपादितम् । अतस्त्वेकत्र निर्णीतोऽर्थः सर्वत्रेति न्यायेन दीक्षाप्रवेशविधायकशान्तिपर्ववचनानामप्यविशेषेण सर्वजनविषयत्वं बोध्यम् । एतादृशे पञ्चमवेदवचने जागरूके सति भवतां तत्र दीक्षाप्रवेशे का भीतिः । तन्त्रदीक्षामन्तरा तदुक्तभगवदर्चनादौ भवतामधिकारः कथं सिद्ध्यति? अन्येषां ब्राह्मणादीनां वर्णानां दीक्षया क्रमात् । अधिकारोऽनुलोमानापि नान्यस्य कस्यचित् ॥ पूजाविधौ भगवतस्तेऽनुकल्पाधिकारिणः । इति पाद्मादिषु दीक्षितानामेव हि भगवदर्चनाधिकारः श्रूयते । किञ्च, अत्रापि द्वितीये परिच्छेदे—‘‘चतुर्णामधिकारो वै वृत्ते दीक्षाक्रमे सति’’ (२।९२) इति प्रतिपादितम् । इदं परार्थयजनविषयमिति मावोचः, चतुर्वर्णानामविशेषेणाधिकार- वर्णनात् । यद्यपि भवद्भिरपि सिद्धान्तचन्द्रिकायाम्—‘‘वैखानसाद्यागमोक्तदीक्षां प्राप्तो हि वैष्णवः’’ इत्यत्र, तन्त्रदीक्षां विना यस्तु शङ्खचक्रादिलाञ्छनम् । बिभर्ति स तु पाषण्डो विज्ञेयस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ इत्यत्र च तन्त्रदीक्षाऽङ्गीकृतैव, तथापि यावदर्थानुष्ठानभिया दीक्षाशब्दस्य देवतान्तरपरित्यागरूपनियमपरिग्रहमात्रपरत्वमुक्तम् । महाभारतादिवचनपर्यालोचनया दीक्षाप्रवेशे मा भीति भजन्तु भवन्तः । अलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । प्रकृतमनुसरामः । एषां चक्राङ्कनादिसंस्काराणां दीक्षाकालेऽनुष्ठानक्रम ईश्वरसंहितायां सम्यक् प्रतिपादितः । पृथक्कालेऽनुष्ठानेऽपि स एव क्रमोऽनुसरणीयः । तदानीमग्निस्तु— विष्णोरायतनाग्नौ वा गुरोरात्मनः एव वा ।