भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 528, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 528

एकोनविंशः परिच्छेदः ४६९ नित्यैर्ज्ञलक्षणैः शुद्धैः समन्त्रैः स्वस्थितानपि ॥ ७५ ॥ अथ सूत्राद् विनिष्क्रम्य प्रयायादनलाश्रयम् । तत्रावयवसन्धानान्मन्त्रसाम्यं समाचरेत् ॥ ७६ ॥ समाहृतानां मन्त्राणां परे सर्वज्ञलक्षणे । व्यापके सर्वसामान्ये कृत्वा स्वे स्वे पदे स्थितिम् ॥ ७७ ॥ स्वशरीरमथासाद्य ब्रह्मद्वारेण देशिकः । अथाचार्यस्य शिष्यब्रह्मरन्ध्रद्वारा तदन्तःप्रवेशं तत्र पृथिव्यादितत्त्वशक्तीनां संहार- प्रकारं ततः सूत्रमयदेहान्तःप्रवेशं तत्र ध्याताऽधिभूताध्यात्मादीनां च ग्रहणं ततोऽग्नि- स्थितं भगवन्तं प्राप्य तत्र समाहृतानां मन्त्राणां स्थापनं पुनः स्वशरीरान्तःप्रवेशनं चाह— अथ मार्गद्वयं त्यक्तेत्यादिभिः । मार्गद्वयं = भुवनपदाध्वनोर्द्वयमित्यर्थः, तयोरशुद्ध- त्वात् । मन्त्राध्वानं प्रविष्टस्य हि मूलमन्त्रमयत्वं सिद्ध्यति ॥ ६८-७८ ॥ तदनन्तर आचार्य भुवनाध्वा और पदाध्वा इन दोनों मार्गों का अशुद्ध होने के कारण त्याग कर देवे । द्वादशान्त का आश्रय ग्रहण करे । इसके बाद आचार्य अपनी बुद्धि से मूलमन्त्रमय होकर शिष्य के ब्रह्मरन्ध्र द्वारा उसके अन्तःकरण में प्रवेश करे । वहाँ प्रविष्ट होकर शिष्य के अधिभूत तथा अध्यात्म आदि का ग्रहण करे । फिर वहाँ से बाहर निकल कर अग्निस्थित भगवान् को प्राप्त कर शिष्य के हृदय से समाहृत मन्त्रों को वहीं स्थापित कर देवे और पुनः अपने शरीर में प्रविष्ट हो जावे ॥ ६८-७८ ॥ स्रुवमादाय सन्तप्य मन्त्रवृन्दं यथोदितम् ॥ ७८ ॥ तत्त्ववृन्दसमेतं च स्वनाम्ना प्रणवादिना । भूयः संसृष्टियोगेन द्विषट्कपरिसंख्यया ॥ ७९ ॥ पृथिव्यादितत्त्वानां तदधीशमन्त्राणां च संहारक्रमेण सन्तर्पणमाह—स्रुवमिति । ॐ क्ष्मां नमः क्ष्मातत्त्वाय स्वाहा क्ष्मातत्त्वायेदं न मम । ॐ वराहाय स्वाहा, वराहायेदं न मम । अप्त्तत्त्वाय स्वाहा, अप्तत्त्वायेदं न मम । ॐ सरश्शायिने स्वाहा, सरश्शायिन इदं न मम । इत्यादिक्रमेण प्रयोगो बोध्यः तत्र द्विषट्कपरिसंख्ययेत्यनेन पूर्वं संहारक्रमेऽ- प्याहुतीनां द्वादशसंख्याकत्वं ज्ञायते ॥ ७८-७९ ॥ अब पृथ्व्यादि तत्त्वों का तथा तदधीश मन्त्रों का संहारक्रम से प्रयोग के अनुसार संक्षिप्त सन्तर्पण का प्रकार कहते हैं । आचार्य स्रुवा लेकर ‘ॐ क्ष्मां नमः क्ष्मातत्त्वाय स्वाहा, क्ष्मातत्त्वायेदं न मम । ॐ वराहाय स्वाहा वराहायेदं न मम । अप्त्तत्त्वाय स्वाहा अप्तत्त्वायेदं न मम । ॐ सरश्शायिने स्वाहा शरश्शायिने इदं न मम’ इत्यादि संहार क्रम से तत्त्वों तथा तदधीशमन्त्रों की तृप्ति के लिये इस प्रकार बारह आहुति प्रदान करे । तदनन्तर सृष्टिक्रम से भी इसी प्रकार १२ आहुति प्रदान करे ॥ ७८-७९ ॥