सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 540, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंएकोनविंशः परिच्छेदः ४८१ तत्र भोगविरक्तं चेतनं तु मन्त्राः स्वशक्त्यैव वासुदेवादिस्तत्त्वाध्वानं प्रापयन्ती- त्याह—विरक्तस्येति सार्धेन । यत्र तत्त्वाध्वनि संस्थितः पुरुषोऽणिमादि मन्त्राध्वन्यनु- भावभोगान् तृणानीव मन्येत तृणसदृशान् भावयेदित्यर्थः ॥ १४६-१४७ ॥ अनुग्रहपरास्तस्य तत्त्वाध्यक्षादयोऽमलाः ॥ १४७ ॥ नयन्त्यप्ययतां सम्यक् सकलाध्वनि शाश्वते । तत्रापि विरक्तं पुरुषमनिरुद्धादयः कलाध्वनि योजयन्तीत्याह—अनुग्रहेति । ततो विकलाध्वमूर्तिर्वासुदेवो वर्णाध्वानं प्रापयति ॥ १४७-१४८ ॥ यदि वह चेतन भोग से विरक्त है तब मन्त्र स्वयं अपनी शक्ति से उसे अमृत के समान वासुदेवादि ‘तत्त्वाध्वा’ प्राप्त कराते हैं । उस तत्त्वाध्वा में स्थित हुआ पुरुष जब मन्त्राध्वा में विद्यमान समस्त अणिमादि भोगों को तृणवत् समझता है । तब अत्यन्त शुद्ध तत्त्व के अध्यक्ष अनिरुद्धादि उस पर अनुग्रह कर उसे शाश्वत ‘कलाध्वा’ में ले जाते हैं ॥ १४६-१४८ ॥ स षाड्गुण्यमयो ब्रह्म वासुदेवोऽध्वमूर्तिभृत् ॥ १४८ ॥ नित्ये स्वात्मनि सम्बन्धे शब्दब्रह्माभिधेऽध्वनि । करोति योजनां तस्य यत्रस्थः स्वयमेव हि ॥ १४९ ॥ प्राप्नोति तत्परिज्ञानात् सुशान्तं भगवत्पदम् । तत्र स्थितः पुरुषः स्वयमेव वर्णाध्वपरिज्ञानाद् भगवत्पदं प्राप्नोतीत्याह—स इति द्वाभ्याम् ॥ १४८-१५० ॥ फिर विकलाध्व मूर्ति षाडगुण्यमय भगवान् वासुदेव उसे स्वयं वर्णाध्वा में ले जाते हैं । वह वर्णाध्वा नित्य है । आत्म सम्बन्धी है । शब्द ब्रह्म उसका नाम है । उसमें स्थित हुआ पुरुष वर्णाध्वा का ज्ञान कर स्वयं सुशान्त भगवत् पद प्राप्त करता है ॥ १४८-१५० ॥ सङ्कर्षण उवाच देव वर्णाध्वविज्ञानं वद किंलक्षणं मम ॥ १५० ॥ प्राप्नोति यत्परिज्ञानादध्ववी सद्वासुदेवताम् । सङ्कर्षणः प्रसक्तं वर्णाध्वज्ञानं पृच्छति—देवेति ॥ १५०-१५१ ॥ सङ्कर्षण ने कहा—हे देव ! अब आप मुझे वर्णाध्वा का ज्ञान कराइये । उसका लक्षण क्या है? जिसके परिज्ञान से अध्ववेत्ता साधक वासुदेवता को प्राप्त कर लेता है ॥ १५०-१५१ ॥ श्रीभगवानुवाच पञ्चाध्वकोशमुक्तस्य लब्धसत्तस्य चात्मनः ॥ १५१ ॥