सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 541, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ें४८२ सात्वतसंहिता योऽनुभूतिपदं यापि धारासन्तानरूपधृक्। भिन्नवर्णमयः शब्दः पूर्वलक्षणलक्षितः ॥ १५२ ॥ स चातुरात्म्यनिचयो विज्ञेयो हि तदात्मना। प्रभवाप्यययोगेन शब्दभास्वरलक्षणः ॥ १५३ ॥ सकारान्तस्त्वकाराच्च हकारादन्त एव हि। एवं पृष्टो वासुदेवः पूर्वोक्तं वर्णाध्वानं प्रभवक्रमेऽकारादिसकारान्तम्, अप्यय- क्रमे हकाराद् आकारान्तं च चातुरात्म्यसमूहरूपेण भावयेदित्याह—पञ्चेति त्रिभिः। पञ्चाध्वकोशमुक्तस्य भुवनादिपञ्चाध्वनः समतिक्रान्तस्येत्यर्थः । शब्दभास्वरलक्षणो भास्वरध्वनिलक्षण इत्यर्थः । तथा च लक्ष्मीतन्त्रे— मच्चातुरात्म्यनिचयो विज्ञेयो हि तदात्मना ॥ प्रभवाप्यययोगेन भारूपध्वनिलक्षणः । (२०।१०-११) इति ॥ १५१-१५४ ॥ प्रभवे द्वादशान्तस्तु हकारश्चतुरात्मनाम् ॥ १५४ ॥ अकारस्त्वप्यये चैव तुल्याऽतोनयोः स्मृता। अकारहकारयोर्द्वादशान्तत्वेन साम्यमाह—प्रभव इति । चतुरात्मनां द्वादशान्त इत्यन्वयः । द्वादशान्तो धारणाद्विषट्कान्त इत्यर्थः । अत्राकारादिहकारादिष्वेकोन- पञ्चाशद्वर्णेष्वकारादिसकारान्तं वर्णचतुष्टयक्रमेण द्वादश व्यूहा भवन्ति । तदुपर्य- वशिष्टस्य हकारस्य द्वादशान्तत्वम्, एवमप्ययक्रमे हकारमारभ्याऽऽकारान्तं व्यूह- द्विषट्कान्तरमवशिष्टस्याऽकारस्य द्वादशान्तत्वमिति भावः ॥ १५४-१५५ ॥ श्री भगवान् से कहा—पूर्वलक्षण से लक्षित यह वर्णाध्वा भिन्न-भिन्न वर्णों वाला शब्द है। वह वर्णाध्वा सृष्टिक्रम से अकारादि सकारान्त है तथा संहार क्रम से हकार से लेकर अकारान्त है, उसका चातुरात्म्य समूह रूप में भावना करे। वह भुवनादि पाँच अध्वा से अलग है और भास्वरध्वनि लक्षण वाला है । इसमें आकार और हकार दोनों द्वादशान्त होने के कारण समान हैं । इसमें आकारादि तथा हकारादि में ४९ वर्ण आते हैं । जिसमें सृष्टिक्रम से अकारादि से लेकर सकारान्त वर्णों में वर्ण चतुष्टय के क्रम से द्वादश व्यूह होते हैं । उसके बाद अवशिष्ट हकार की द्वादशान्त संज्ञा है, इसी प्रकार संहार क्रम में हकार से लेकर आकार पर्यन्त ४, ४ वर्णों के क्रम से १२ व्यूह होते हैं । अवशिष्ट अकार की द्वादशान्त संज्ञा होती है । इस प्रकार दोनों की तुल्यता है ॥ १५१-१५५ ॥ वर्णव्यूहसमूहेऽस्मिन् ज्ञेयं ज्ञानसमाधिना ॥ १५५ ॥ विश्राम उदयो व्याप्तिर्व्यक्तिरा वासुदेवतः। अत्रैकैका परिज्ञेया मूर्तिर्वै त्वेवमेव हि ॥ १५६ ॥