सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

५०६ सात्वतसंहिता शब्देन सन्निकर्षवशात् त्वरातिशयसिद्ध्यर्थं तदुचितकालो लक्ष्यते, "सायं प्रातर्द्विजाती- नामशनं विधिचोदितम्" इतिवत् । अत एवात्रत्यमुत्थानं च न स्वापानन्तरभावि, अपि तु—"ततः पुष्पकुशादीनामुत्थायार्जनमाचरेत्" (२२।६९) इति जयाख्यसंहितोक्तम- भिगमनानन्तरं देवसन्निधेरुत्थानम्" (पृ० १२९) इति श्रीपाञ्चरात्ररक्षायां व्याख्यातम्। एवं व्याख्यानं गृहार्चनप्रकरणे समञ्जसं भवति । मन्दिरे तु प्राभातिकार्चनादीनां कर्तव्यत्वात् तत्र प्रत्यहं प्रातःशब्दस्य मुख्यार्थतैव संभवतीति बोध्यम् । ननु प्रातरुत्थाय चिन्वीयादित्यादित्यादिनियमः स्वगृहार्चनपर एव, मन्दिरार्चने तु पुष्पाद्याहरणं परिचारकैः क्रियत इति चेन्न, यत उभयत्रापि स्वार्जितं मुख्यम्, अन्यार्जितं गौणमिति सिद्धम् । ननु तर्हि स्वयमेवोपादानप्रवृत्तः कथं मन्दिरे प्राभातिकाद्यर्चनादि निर्वहेदिति चेत्, शक्तः सर्वं निर्वहत्येव । अशक्तस्य गौणानुष्ठानम् । अन्यथा मन्दिरा- र्चनपरस्याभिगमनादिपाञ्चकालिकानुष्ठानं कथं सिद्ध्येत् । अत एव हि पारमेश्वरादिषु द्वादशकालार्चनप्रवृत्तस्यापि पाञ्चकालिकधर्मानुष्ठापनावकाशः प्रदर्शितः। परिचारका- श्चेदपि प्रातःकालं विना पुष्पाद्याहरणं पुनः कदा कुर्युः । गृहार्चनार्थमिव तैः संभव- काले संगृहीतं पुष्पादिकं कथं प्राभातिकार्चने उपयुज्यते ॥ २४-२५ ॥ प्रातःकाल उठकर अपनी वाटिका से स्वयं विष्णु पूजा के लिये सावधान होकर अस्त्रमन्त्र से पुष्पादि का सञ्चय करे अथवा उनके चयन के लिये खतरे से रहित जङ्गल में स्वयं जावे ॥ २४ ॥ पूजाद्रव्याणां ग्राह्याग्राह्यत्वकथनम् अकण्टकद्रुमोत्थाश्च कण्टकद्रुमजा अपि॥ २५ ॥ हृद्याः सुगन्धाः कर्मण्या ग्राह्याः सर्वे सितादयः । उग्रगन्धा ह्यकर्मण्यास्त्वप्रसिद्धास्तथैव च॥ २६ ॥ चतुष्पथशिवावासश्मशानावनिमध्यगाः । क्षता अशनिपाताद्यैः क्रिमिकीटसमावृताः॥ २७ ॥ वर्जनीयाः प्रयत्नेन पत्रपुष्पफलादयः । अम्बुजानि सुगन्धीनि सितरक्तादिकानि च॥ २८ ॥ अथ पुष्पफलपत्राङ्कुराणां मधुपर्कधूपदीपद्रव्याणां हविःपाकोपयुक्तद्रव्याणां च ग्राह्याग्राह्यत्वनियममाह—अकण्टकद्रुमोत्थाश्चेत्यारभ्य नारनालविभावितमित्यन्तम् । एवं पुष्पादीनां हविःपाकद्रव्याणां च वर्ज्यावर्ज्यविभागः संहितान्तरेषु श्रीपञ्चरात्ररक्षायां (पृ० १२७-१३४) च विस्तरेण विचारितो द्रष्टव्यः ॥ २५-३८ ॥ कण्टक रहित वृक्षों में फूले अथवा कण्टक युक्त वृक्ष में भी जो मनोहर सुगन्ध कर्म के योग्य श्वेतादि वर्ण के पुष्पों का चयन करे, किन्तु उग्र गन्ध वाले, पूजा में वर्जित, अप्रसिद्ध (अज्ञात) पुष्पों का चयन न करे । चतुष्पथ में उत्पन्न, अपवित्र स्थान में उत्पन्न एवं श्मशान भूमि में उत्पन्न वृक्षों के पुष्प ग्रहण न करे ।