सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

पञ्चविंशः परिच्छेदः ६१५ पञ्चवेदिकापक्षकथनम् एवं वा संकटे कुर्यादाद्योक्तान्मण्टपद्वयात् ॥ ३३ ॥ मध्ये मण्डलपीठं तु तस्य दक्षिणदिग् भवेत् । समीपे शयनस्थानं कुम्भानां स्थापनायनम् ॥ ३४ ॥ एवं हि वामनिकटे भोगानां मन्त्रतर्पणम् । ऋग्यजुःसामपूर्वाणां श्रुतीनां हवनं परे ॥ ३५ ॥ दृग्दानं शयनस्थाने ह्यान्यस्मिन् शयने हितम् । प्रासादस्याष्टदिक्मूर्तिशक्तिपानां यथोदितम् ॥ ३६ ॥ स्थण्डिलेष्वथ कुण्डेषु तादर्थ्येनाथवा स्वयम् । स्वकुण्डे हवनं कुर्याच्चतुर्वेदमये वरे ॥ ३७ ॥ एवं सप्तवेदिकानिर्माणस्याप्यनवकाशे पञ्चवेदिकापक्षमाह—एवं वेति त्रिभिः । संकटे स्थलसंकोचे सति, आद्योक्तान् मण्टपद्वयात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी । स्नाननयनो- न्मीलनमण्टपद्वयं विहाय, एवं वा कुर्याद् वक्ष्यमाणरीत्या पञ्चवेदिकाकल्पनं वा कुर्यात् । तासां विनियोगस्तु मध्ये मण्डलपीठं तस्य दक्षिणदिक् दक्षिणदिशि समीपेऽ- व्यवहितं धनस्थानम्, कुम्भानां स्थापना धनम् । तदनन्तरवेदिकायां स्नानकुम्भानां स्थापनम् । एवमेव वामनिकटे मण्डलपीठवामभागस्थसमीपवेदिकायाम्, भोगानां मन्त्रतर्पणं भोगानां समिदादीनां मन्त्रतर्पणं हवनमित्यर्थः । तत्र प्रधानकुण्डस्थानं यावत् । पारमेश्वरव्याख्याने तु—"भोगानां मन्त्रतर्पणं कुम्भस्थार्चनमित्यर्थः, जलस्य समस्तभोगत्वात्'' इति लिखितम् । तन्मन्दम, प्रधानकुण्डस्यागतिकत्वात् । ननु तर्हि कुम्भार्चनमगतिकं भवतीति चेन्न, कुण्डदक्षिणभाग एव तदर्चनस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ननु तर्ह्यस्मदुक्तार्थोऽपि संगत एवेति चेन्न, तर्पणशब्दस्य भवनपरत्वेनैवात्र बहुशः प्रयोगात् । ऋग्यजुःसामपूर्वाणां श्रुतीनां भवनं विदिक्कु(ण्ड?ण्ड)चतुष्टयोक्तं भवनं परे तदनन्तरवेदिकायामिति ज्ञेयम् । दृग्दानं नयनोन्मीलनं शयनस्थाने पूर्वोक्तशयन- वेदिकायामेव, अन्यस्मिन् शयने पृथक्शय्यायां हितमभिहितमित्यर्थः । पारमेश्वर- व्याख्याने तु पूर्वमेव "समीपे शयनस्थानाम्'' (पा०१५।१३८) इत्यत्र समीपे नयन- मित्यबद्धपाठमङ्गीकृत्य नयनं नयनोन्मीलनमित्यर्थ इति लिखितम् । इहापि तथैव "दृग्दानं शयनस्थाने ह्यान्यस्मिन् शयने हि तत्'' (पा० १५।१४०) इति पाठं परिकल्प्यैकस्मिन् नयनोन्मीलनार्थं शयनकल्पनम्, अन्यस्मिन् तत्प्रसिद्धशयनमिति लिखितम् । सप्तवेदिकापक्षेऽप्येवमेव मण्डलादिस्थाननियमः । किन्तु तत्र दक्षिणा- न्तिमवेदिकायां स्नानपीठस्थापनम्, उत्तरान्तिमवेदिकायां नयनोन्मीलनार्थं शयनकल्पन- मिति ज्ञायते ॥ ३३-३७ ॥ यदि सात वेदी के निर्माण के लिये स्थान न हो, तब पाँच वेदी का पक्ष प्रस्तुत करते हैं । स्थल संकोच होने पर स्नान एवं नयनोन्मीलन दो मण्डपों का