भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 687, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 687

६२८ सात्वतसंहिता वौषदन्तेन मूलेन सम्पूर्य जुहुयात् ततः ॥ १०३ ॥ अथ नयनोन्मीलनविधानमाह—नेत्राभिमन्त्रितां कृत्वेत्यारभ्य मूर्तिपानां च दक्षिणा इत्यन्तम् । तैजसीं तैजसद्रव्यसंभवामित्यर्थः, सौवर्णीं राजतीं वेति यावत् । अत्रैकयैव शलाकया नेत्रद्वयोल्लेखनमिति ज्ञेयम् । संहितान्तरेषु सुवर्णरजतशलाकाद्वयेन नेत्रद्वयो- ल्लेखनमुच्यते । अत एवेश्वरपारमेश्वरयोः पक्षद्वयमप्युक्तम्— "आज्याक्तया तया वापि राजत्या वाममुल्लिखेत्" (ई०सं० १८।२०७, पा०सं० १५।३३०) इति । तन्मन्त्रितेन नेत्राभिमन्त्रितेनेत्यर्थः । अवलोकितो नेत्रमन्त्रेण निरीक्षित इत्यर्थः । वारुणं साम 'प्रमित्राय प्रार्थम्णा' इत्यादि । 'चान्द्रं साम चान्द्रं चान्द्रं चान्द्रं चान्द्रम्' इत्यादि । सम्पूर्येत्यत्र नेत्रयुग्ममिति शेषः । तथा चोपबृंहितमीश्वरपारमेश्वरयोः— पूरयेन्मधुसर्पिभ्यां नेत्रयुग्मं क्रमेण तु ॥ वौषदन्तेन मूलेन तेनैव जुहुयात् ततः । इति । —(ई०सं० १८।२०९-२१०, पा०सं० १५।३३२-३३३) अन्ये च बहवो विशेषास्तत्र प्रतिपादिता ग्राह्याः ॥ १०१-१०६ ॥ तदनन्तर स्वयं तैजसी (सुवर्णमयी) शलाका को नेत्रमन्त्र से अभिमन्त्रित करे । फिर शिल्पी स्नान कर नेत्रमन्त्र से नेत्र अवलोकन करते हुए, नेत्र मन्त्र से अभिमन्त्रित शस्त्र के द्वारा परम ज्योति का स्मरण करते हुए बिम्ब के दोनों नेत्रों पर रेखाकरण करे । इस प्रकार की विधि से दोनों नेत्रों का प्रकटीकरण करे । उस समय सामगान करने वाले ब्राह्मणों से वरुण मन्त्र एवं चान्द्र मन्त्र का पाठ करावे । फिर दो पात्रों में अलग-अलग मधु और घृत पूर्ण कर मूल मन्त्र से हवन करे ॥ १०१-१०३ ॥ मुञ्चन्तममृतौघं तु हृदाद्यन्तेन सेचयेत् । तन्मूर्ध्नि शशिबिम्बं तु ध्यायेत् ताडनशान्तये ॥ १०४ ॥ सदक्षिणं शलाकाद्यं दद्याच्छिल्पिजनाय च । गोदानमाचरेत् पश्चाद् गुरोराराधकस्ततः ॥ १०५ ॥ यथाशक्ति तथान्येषां मूर्तिपानां च दक्षिणाः । फिर नेत्रों से अमृत की वर्षा करने वाले उस बिम्ब को हृदाद्यन्त (नमः) से सिञ्चित करे और ताडन की शान्ति के लिये बिम्ब के शिर पर चन्द्र बिम्ब का ध्यान करे । आराधक भक्त दक्षिणा के सहित शलाका आदि शिल्पी जनों को दे देवे और गुरु को गोदान करे । फिर यथाशक्ति मूर्त्तियों (मूर्त्ति के रक्षकों) को दक्षिणा देवे ॥ १०४-१०६ ॥ दत्त्वा समाचरेत् पश्चाद् दाहं साप्यानं तु वै ॥ १०६ ॥ आमूर्ध्नो द्वादशार्णं तु मूर्त्यर्थं पूर्ववन्न्यसेत् । व्याप्तिसप्तसमायुक्ते संस्कृते प्रोक्षणादिना ॥ १०७ ॥